Koleżankom czy koleżanką – która forma jest poprawna?

Koleżankom czy koleżanką – która forma jest naprawdę poprawna i kiedy jej używać?

Odpowiedź zależy od przypadku gramatycznego i od tego, z jakim czasownikiem albo przyimkiem łączy się wyraz. Dylemat pojawia się zwykle w codziennych sytuacjach: w mailach służbowych, wiadomościach na komunikatorach, w pismach urzędowych. Warto uporządkować sprawę, bo różnica między „koleżankom” a „koleżanką” to nie kosmetyka, tylko konkretna zmiana znaczenia zdania. Poniżej zestaw praktycznych wskazówek, z którymi łatwo sprawdzić każdą wątpliwą konstrukcję. Bez teorii dla teorii – tylko tyle gramatyki, ile realnie się przydaje.

Skąd się bierze dylemat: koleżankom czy koleżanką?

Problem nie wynika z jakiejś „pułapki ortograficznej”, tylko z odmiany przez przypadki. W języku polskim końcówka wyrazu zmienia się w zależności od funkcji w zdaniu. „Koleżanką” i „koleżankom” to po prostu inne formy tego samego rzeczownika.

Najczęściej wątpliwość pojawia się w takich sytuacjach:

w zdaniach z przyimkiem z – „z koleżanką” czy „z koleżankom”?
przy podziękowaniach – „dziękuję koleżankom” czy „dziękuję koleżanką”?
w pismach oficjalnych – „przekazano koleżankom” czy „przekazano koleżanką”?

Żeby raz na zawsze się z tym uporać, wystarczy zobaczyć, jak odmienia się słowo koleżanka i w jakich sytuacjach używa się której formy.

Odmiana słowa „koleżanka” – szybka ściągawka

Na początek pełna odmiana liczby pojedynczej i mnogiej, ale w praktycznej, skondensowanej formie:

koleżanka – mianownik
koleżanki – dopełniacz, celownik l. poj. / mianownik, biernik l. mn.
koleżankę – biernik l. poj.
koleżanką – narzędnik l. poj.
koleżance – miejscownik l. poj.
koleżankom – celownik l. mn.
koleżankami – narzędnik l. mn.
koleżankach – miejscownik l. mn.

W tym zestawieniu interesują głównie dwie formy:

koleżanką – narzędnik liczby pojedynczej (kto? czym?)
koleżankom – celownik liczby mnogiej (komu? czemu?)

Innymi słowy: „koleżanką” mówi o jednej osobie, z którą coś się robi lub jaką się jest, a „koleżankom” odnosi się do wielu osób, którym coś się daje, przekazuje, mówi itp.

Kiedy poprawnie używać formy „koleżanką”

Forma koleżanką występuje w narzędniku liczby pojedynczej. Najłatwiej skojarzyć to z pytaniem: „z kim? z czym?”, „kim jest?”, „czym jest?”.

„Z koleżanką” – połączenia z przyimkiem „z”

Najczęstsza konstrukcja to połączenie z koleżanką. Przyimek „z” w znaczeniu „w towarzystwie kogoś” wymaga właśnie narzędnika:

Idzie z koleżanką do kina.
Rozmawiała z koleżanką z działu kadr.
Była z koleżanką na szkoleniu.

Formy typu „z koleżankom” są tutaj niepoprawne, bo przyimek „z” w tym znaczeniu nie łączy się z celownikiem. Mówiąc prościej: „z kim? – z koleżanką”, „z kim? – z koleżankami”.

W liczbie mnogiej poprawnie będzie:

Spotkał się z koleżankami po pracy.
Rozmawiano z koleżankami z innego oddziału.

„Jest koleżanką” – mówienie o roli lub funkcji

Drugi typowy kontekst to zdania z orzeczeniem imiennym, gdy mówi się, kim ktoś jest:

Ona jest koleżanką z poprzedniej pracy.
Nowa osoba w zespole jest koleżanką Anny ze studiów.
To jest koleżanką szefa z dawnej firmy.

Tutaj również występuje narzędnik („kim jest?” – koleżanką), więc forma „koleżankom” nie pasuje.

Kiedy poprawnie używać formy „koleżankom”

Forma koleżankom to celownik liczby mnogiej, odpowiadający na pytania „komu? czemu?”. Pojawia się wtedy, gdy coś jest kierowane do wielu koleżanek: podziękowanie, informacja, polecenie, prezent.

„Dziękuję koleżankom” – podziękowania i gratulacje

Celownik najłatwiej „wyczuć” właśnie przy zwrotach grzecznościowych:

Dziękuję koleżankom za pomoc przy projekcie.
Składamy podziękowania koleżankom z innych działów.
Serdecznie gratulujemy koleżankom awansu.

Jeśli zamiast „koleżankom” pojawi się „koleżanką”, zdanie staje się błędne – czasownik „dziękować” łączy się z celownikiem (komu? dziękuję), nie z narzędnikiem.

„Przekazano koleżankom” – coś jest przekazywane, przydzielane

Druga bardzo częsta grupa przykładów: konstrukcje, w których coś jest dawane lub kierowane do kogoś:

Przekazano informacje koleżankom z zespołu.
Rozdano materiały szkoleniowe koleżankom i kolegom.
Nowe zadania przydzielono koleżankom z działu sprzedaży.

Tu znowu działa proste pytanie: „komu przydzielono?”, „komu przekazano?”, „komu rozdano?” – odpowiedź będzie właśnie w celowniku, czyli „koleżankom”.

Najczęstsze zdania z „koleżankom” i „koleżanką” – przykłady z życia

W praktyce dylemat dotyczy często konkretnych, powtarzalnych konstrukcji. Warto przejrzeć kilka typowych zdań, bo potem łatwiej mechanicznie je stosować w mailach i pismach.

W korespondencji służbowej i urzędowej

W mailach do zespołu, raportach lub pismach oficjalnych pojawiają się najczęściej takie konstrukcje:

Proszę o przekazanie tej informacji koleżankom z działu.
Sprawę można skonsultować z koleżanką odpowiedzialną za ten obszar.
Materiały zostały udostępnione koleżankom i kolegom z innych oddziałów.
Projekt był realizowany z koleżanką z zespołu analiz.

Warto zwrócić uwagę na schemat:

„z kim?” – z koleżanką / z koleżankami (narzędnik)
„komu?” – koleżankom (celownik)

W mowie potocznej i nieformalnej

W codziennych rozmowach sytuacja jest podobna, choć forma błędna czasem „prześlizguje się” niezauważona:

Była z koleżanką na siłowni. (nie: „z koleżankom”)
Poślij wiadomość koleżankom, że spotkanie się opóźni.
Rozmawiał z koleżanką z innej firmy.
Szef pogratulował koleżankom świetnych wyników.

Formy w mowie potocznej czasem się „rozmywają”, ale w piśmie – zwłaszcza służbowym – taki błąd od razu rzuca się w oczy.

Dlaczego „z koleżankom” jest niepoprawne?

Skoro pojawia się to tak często, warto nazwać problem wprost. Forma „z koleżankom” jest gramatycznie błędna w standardowej polszczyźnie. Łączy poprawny przyimek („z”) z niewłaściwym przypadkiem („koleżankom” w celowniku zamiast narzędnika).

Przyimek „z” w znaczeniu „razem z kimś” wymaga formy narzędnika: z koleżanką / z koleżankami, nigdy „z koleżankom”.

Skąd więc bierze się to potknięcie? Najczęściej z wpływu mowy potocznej i szybkiej komunikacji (SMS-y, komunikatory), gdzie rzadko kontroluje się poprawność gramatyczną. Błąd może też wynikać z nieświadomego mieszania konstrukcji:

„z koleżankami” (narzędnik) + „koleżankom” (celownik) → w efekcie pojawia się hybryda „z koleżankom”.

W poprawnej polszczyźnie taka forma nie występuje i w tekstach zawodowych czy oficjalnych wygląda bardzo niechlujnie.

Prosty sposób na sprawdzenie: koleżankom czy koleżanką?

W praktyce nie trzeba pamiętać całej tabelki odmiany. Wystarczą dwa pytania kontrolne i krótka podmiana w głowie.

Krok 1: zadaj właściwe pytanie

Przy każdym wątpliwym zdaniu można zadać jedno z dwóch pytań:

Jeśli sens jest „razem z kim?” – chodzi o narzędnik → „z koleżanką / z koleżankami”.
Jeśli sens jest „komu?” – chodzi o celownik → „koleżankom”.

Przykład:

„Przekaż proszę tę informację … (komu?)” → „koleżankom”.
„Byłam w kinie … (z kim?)” → „z koleżanką”.

Krok 2: podmień „koleżanka” na „kolega”

Pomaga też szybka podmiana na formę męską:

„z kolegą / z kolegami” – analogicznie: „z koleżanką / z koleżankami”
„kolegą” → „koleżanką” (narzędnik)
„kolegom” → „koleżankom” (celownik)

Jeśli zdanie „z kolegom” brzmi ewidentnie źle, to „z koleżankom” również będzie błędne. Mózg często szybciej wyłapie niepoprawną formę męską, bo jest częściej słyszana.

Krótkie ćwiczenie na utrwalenie

Poniżej kilka zdań do samodzielnego uzupełnienia. W nawiasie podano formę podstawową, trzeba wybrać „koleżanką” albo „koleżankom”.

Dziękuję wszystkim __________ za wsparcie. (koleżanka)
Była na konferencji z nową __________ z działu marketingu. (koleżanka)
Przekazano wyniki ankiety __________ z innych oddziałów. (koleżanka)
Rozmawiała długo z jedną __________ na temat projektu. (koleżanka)
Materiały zostały wysłane mailem do wszystkich __________. (koleżanka)

Odpowiedzi:

1. koleżankom
2. koleżanką
3. koleżankom
4. koleżanką
5. koleżankom

Podsumowanie: kiedy „koleżanką”, a kiedy „koleżankom”

W codziennej praktyce wystarczy zapamiętać kilka rzeczy:

koleżanką – gdy chodzi o jedną osobę, w narzędniku („z kim?”, „kim jest?”): „z koleżanką”, „jest koleżanką z pracy”.
koleżankom – gdy chodzi o wiele osób, w celowniku („komu?”): „dziękuję koleżankom”, „polecono koleżankom”.
przyimek „z” w znaczeniu „w towarzystwie” zawsze z narzędnikiem: „z koleżanką / z koleżankami”, nigdy „z koleżankom”.

Gdy pojawia się wątpliwość, wystarczy zadać pytanie „komu?” lub „z kim?” i dopasować formę. Po kilku świadomie zapisanych mailach poprawna wersja zaczyna wchodzić w nawyk i temat „koleżankom czy koleżanką” przestaje wracać.