Mowa zależna – ćwiczenia z języka angielskiego

W mowie zależnej w języku angielskim łączy się dwa światy: to, co ktoś powiedział dosłownie, i to, jak jest to później opowiadane. W praktyce chodzi o sprawne przepisanie zdań z formy cytatu na formę opowiedzianą, z poprawną zmianą czasów, zaimków i szyku. Najważniejsze jest wyczucie punktu odniesienia: kto mówi, kiedy mówi i do kogo. Poniżej znajduje się instrukcja krok po kroku, jak ćwiczyć mowę zależną tak, żeby zaczęła działać automatycznie. Wszystkie etapy można przerobić samodzielnie, tylko z kartką i długopisem.

1. Czym właściwie jest mowa zależna

Mowa niezależna to bezpośredni cytat: „She said, ‘I am tired.’”. W mowie zależnej to samo zdanie wygląda tak: „She said (that) she was tired.”. Znika cudzysłów, zmienia się czas, zaimek i często też okoliczniki czasu i miejsca.

Mowa zależna pojawia się w opowiadaniach, relacjach, mailach służbowych, raportach, ale też w codziennych rozmowach („He told me he couldn’t come”). Opanowanie jej na poziomie automatu bardzo ułatwia płynne mówienie i pisanie.

2. Zmiana zaimków i okoliczników – pierwsze ćwiczenia

Na początek najlepiej odłożyć czasy na bok i skupić się tylko na dwóch rzeczach: zaimkach (I, you, we…) i okolicznikach czasu/miejsca (today, here, now…). W wielu zdaniach wystarczy zmienić tylko to, żeby powstała poprawna mowa zależna, zwłaszcza gdy czas pozostaje w tej samej formie (tzw. sequence of tenses bez cofania, np. w zdaniach aktualnych lub ogólnych prawdach).

Ćwiczenie 1: proste zdania twierdzące

Najpierw warto przećwiczyć najprostszy schemat:

Wzór: „I am happy.” → She says (that) she is happy.

Kroki do zastosowania przy każdym zdaniu:

1. Rozpoznać, kto mówi w zdaniu w cudzysłowie (I, we itp.).
2. Zdecydować, kto opowiada (he, she, they, I itp. przed „says/said/told”).
3. Dopasować zaimek w mowie zależnej do osoby, która wypowiadała oryginalne zdanie.
4. W razie potrzeby zmienić okoliczniki: now → then, today → that day, here → there.

Przykłady do przekształcenia (bez cofania czasów, wszystko w czasie teraźniejszym):

1. Tom says, „I am busy now.”
Tom says (that) he is busy now. / Tom says (that) he is busy at the moment.

2. Anna says, „We are here today.”
Anna says (that) they are here today. / Anna says (that) they are there that day. (gdy miejsce/czas jest inne)

3. They say, „You are our best friend.”
They say (that) I am their best friend. (jeśli to ja opowiadam, co oni mówią)

W mowie zależnej zaimek zawsze pokazuje perspektywę osoby, która mówiła w oryginalnym zdaniu, a nie osoby, która opowiada. Dlatego „you” może zamienić się na „I”, „he”, „she”, „we” albo „they” – w zależności od sytuacji.

Dobrym sposobem jest rysowanie sobie prostego schematu: po lewej imię osoby mówiącej („Tom”), po prawej osoba opowiadająca („I”, „she” itd.). Potem przy każdym „I/you/we” w zdaniu dopisywane jest nad słowem, na co powinno się zmienić.

3. Cofanie czasów (backshift) w praktyce

Kiedy zdanie wprowadzające jest w czasie Past Simple („He said…”, „She told me…”), najczęściej trzeba „cofnąć” czas w zdaniu wprowadzonym o jeden stopień w stronę przeszłości. To tzw. backshift. W praktyce chodzi o kilka najczęstszych par:

• Present Simple → Past Simple
• Present Continuous → Past Continuous
• will → would
• can → could, may → might

Ćwiczenie 2: Present Simple → Past Simple

Najpierw warto „wyćwiczyć ucho” na najprostszym przejściu: z czasu Present Simple na Past Simple. Schemat jest jasny:

„I like coffee.” → He said (that) he liked coffee.

Technicznie:

1. Zdanie wprowadzające: „He said…”.
2. Usunięcie cudzysłowu i „that” wstawione (czasem pomijane w mowie).
3. Present Simple (like) zmienione na Past Simple (liked).
4. Zaimki dopasowane (I → he).

Przykłady do przećwiczenia:

1. „I work here.” → She said…
She said (that) she worked there.

2. „We play football every weekend.” → Tom said…
Tom said (that) they played football every weekend.

3. „You speak English very well.” → My teacher told me…
My teacher told me (that) I spoke English very well.

W praktyce, gdy mówi się o nadal aktualnych faktach (np. prawdach ogólnych), wielu native speakerów nie cofa czasów: „He said that water boils at 100 degrees.”. Na poziomie szkolnym bezpieczniej jednak stosować klasyczny backshift.

Ćwiczenie 3: inne czasy i czasowniki modalne

Po opanowaniu Present Simple → Past Simple warto dołożyć kolejne pary. Podejście krok po kroku sprawdza się lepiej niż nauka całej tabeli naraz.

1. Present Continuous → Past Continuous
„I am working.” → He said (that) he was working.
„We are watching a film.” → They said (that) they were watching a film.

2. will → would
„I will call you.” → She said (that) she would call me.
„We will help you.” → They said (that) they would help me.

3. can → could, may → might
„I can swim.” → He said (that) he could swim.
„She may come.” → He said (that) she might come.

Przykładowy mini-zestaw do samodzielnego ćwiczenia (schemat: podane zdanie w cudzysłowie, poniżej miejsce na przekształcenie):

1. „I am studying now.” → Tom said…
2. „We will travel to Spain next year.” → They said…
3. „I can help you today.” → She said…

Po zapisaniu rozwiązań można porównać ze wzorcami:

1. Tom said (that) he was studying then.
2. They said (that) they would travel to Spain the following year.
3. She said (that) she could help me that day.

4. Pytania w mowie zależnej – krok po kroku

Przy pytaniach problemem nie jest tylko cofanie czasów, ale przede wszystkim zmiana szyku. W mowie niezależnej pytanie ma inwersję („Do you like…?”, „Are you…?”). W mowie zależnej inwersja znika – szyk wraca do „normalnego” (podmiot przed czasownikiem).

Ćwiczenie 4: pytania ogólne (yes/no questions)

Pytania, na które można odpowiedzieć „yes” lub „no”, wprowadzane są najczęściej przez if lub whether.

Wzór:
„Do you like coffee?” → He asked if/whether I liked coffee.

Kroki:

1. Rozpoznać typ pytania: yes/no czy pytanie z „wh-” (what, where, why…).
2. Dla yes/no wstawić if lub whether po „asked”.
3. Usunąć operator pytający (do/does/did) i ustawić szyk: podmiot + czasownik.
4. Cofnąć czas, jeśli trzeba (said/asked w czasie przeszłym).

Przykłady:

1. „Do you live here?” → She asked…
She asked if/whether I lived there.

2. „Can you help me?” → He asked…
He asked if/whether I could help him.

3. „Will you come tomorrow?” → They asked…
They asked if/whether I would come the next day.

Przy pytaniach szczegółowych (z what, where, when, why, how) zasada jest podobna, tylko nie używa się „if/whether”, bo pytajnik już jest na miejscu:

„Where do you live?” → She asked where I lived.
„Why are you late?” → He asked why I was late.

W pytaniach w mowie zależnej pojawia się normalny szyk zdania oznajmującego: pytajnik (if/wh-word) + podmiot + czasownik. Jeśli w środku zostaje inwersja („Where do you live?” → „She asked where do I live”), zdanie brzmi nienaturalnie.

5. Polecenia i prośby – reported commands i requests

Polecenia i prośby w języku angielskim to w oryginale zwykle zdania w trybie rozkazującym („Sit down.”, „Please help me.”). W mowie zależnej nie używa się już formy rozkazującej, tylko struktury z to + infinitive.

Wzór dla poleceń:
„Close the door.” → He told me to close the door.

Wzór dla zakazów:
„Don’t touch it.” → She told me not to touch it.

Prośby często wprowadza się przez „ask + somebody + to do something”:

„Please help me.” → She asked me to help her.
„Please don’t be late.” → He asked me not to be late.

Praktyczne ćwiczenie: utworzyć dwie kolumny – po lewej listę prostych rozkazów i próśb, po prawej komentarz w mowie zależnej. Na przykład:

1. „Open your books.” → The teacher told us…
2. „Don’t talk during the test.” → The teacher told us…
3. „Please call me in the evening.” → She asked me…

Rozwiązania mogą wyglądać tak:

1. The teacher told us to open our books.
2. The teacher told us not to talk during the test.
3. She asked me to call her in the evening.

6. Mini-trening krok po kroku

Na koniec opłaca się połączyć wszystkie elementy w jednym ćwiczeniu. Najlepiej wziąć krótką mini-rozmowę i przepisać ją w całości w mowie zależnej.

Ćwiczenie 5: z dialogu na opowiadanie

Dialog:

Tom: „I am tired today. I can’t come to your party.”
Anna: „Why are you tired?”
Tom: „I worked all night. I will call you tomorrow.”

Zadanie: Opisać ten dialog w mowie zależnej, np. tak, jakby ktoś trzeci opowiadał, co się wydarzyło.

Możliwe rozwiązanie krok po kroku:

1. Tom powiedział: „I am tired today. I can’t come to your party.”
He said (that) he was tired that day and that he couldn’t come to my party.

2. Anna zapytała: „Why are you tired?”
She asked why he was tired.

3. Tom odpowiedział: „I worked all night. I will call you tomorrow.”
He said (that) he had worked all night and that he would call her the next day.

Całość można połączyć w jedno spójne opowiadanie:

He said that he was tired that day and that he couldn’t come to my party. She asked why he was tired. He said that he had worked all night and that he would call her the next day.

Przy takim treningu warto celowo zaznaczać sobie różnymi kolorami:

• zmiany czasów (am → was, can → couldn’t, will → would, worked → had worked)
• zmiany okoliczników (today → that day, tomorrow → the next day)
• zmiany zaimków (I → he, your → my/her – zależnie od perspektywy)

Dobrą praktyką jest też tworzenie własnych krótkich dialogów (2–4 kwestie) i przepisywanie ich w mowie zależnej po 1–2 dniach, gdy oryginał nie jest już tak świeży w pamięci. Wtedy zamiast mechanicznego przepisywania powstaje bardziej naturalne opowiadanie, a zasady mowy zależnej zaczynają działać intuicyjnie.