Stamtąd czy z tamtąd – którą formę uznaje słownik?

Większość osób używa w mowie obu form zamiennie, nie zastanawiając się nad ich poprawnością. W rzeczywistości tylko jedna z nich znajduje uznanie normy językowej, a druga jest błędem, który wkradł się do codziennej komunikacji. Różnica może wydawać się kosmetyczna, ale w tekstach pisanych i oficjalnych wypowiedziach ma znaczenie. Warto poznać zasady rządzące tworzeniem tego typu przysłówków, żeby świadomie wybierać właściwą formę.

Werdykt słowników – co mówią autorytety językowe

Poprawna forma to „stamtąd” – bez żadnych wątpliwości. Wszystkie współczesne słowniki języka polskiego, od Uniwersalnego Słownika Języka Polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza, przez Wielki Słownik Języka Polskiego PAN, po Słownik Języka Polskiego PWN, notują wyłącznie tę postać. Forma „z tamtąd” nie pojawia się w żadnym z tych opracowań jako wariant akceptowalny.

Rada Języka Polskiego jednoznacznie wskazuje „stamtąd” jako jedyną prawidłową formę. W poradniach językowych, zarówno tych prowadzonych przez uniwersytety, jak i przez wydawnictwa słownikowe, odpowiedź pozostaje niezmienna. Nie istnieje wariantywność – nie ma sytuacji, w której „z tamtąd” byłoby dopuszczalne.

Forma „stamtąd” należy do grupy przysłówków miejsca wskazujących na oddalenie od mówiącego, podobnie jak „stamtad” (forma potoczna) czy „stąd” (dla miejsca bliższego).

Dlaczego powstaje błąd „z tamtąd”

Mechanizm powstawania tej niepoprawnej formy jest dość oczywisty. Wiele osób intuicyjnie buduje przysłówek na wzór konstrukcji z przyimkiem – skoro mówimy „z tamtego miejsca”, to logiczne wydaje się „z tamtąd”. Problem w tym, że przysłówek „stamtąd” już zawiera w sobie element wskazujący na kierunek „od” lub „z”.

Przedrostek „s-” (będący skróconą formą „z”) pełni tu funkcję wskazującą na ruch od jakiegoś miejsca. Dodawanie drugiego „z” tworzy redundancję – podwójne oznaczenie tego samego kierunku. To trochę jak powiedzenie „wyszedłem na zewnątrz na dwór” – drugi człon jest zbędny, bo pierwszy już wyraża pełną treść.

Analogiczne błędy pojawiają się przy innych przysłówkach. Niektórzy mówią „z stąd” zamiast „stąd” czy „z zewsząd” zamiast „zewsząd”. We wszystkich tych przypadkach mechanizm jest identyczny – niepotrzebne dublowanie przyimka, który już tkwi w strukturze słowa.

Wpływ dialektów i języka mówionego

W niektórych regionach Polski forma „z tamtąd” funkcjonuje w gwarach i lokalnych odmianach języka. Nie zmienia to faktu, że w polszczyźnie ogólnej pozostaje błędem. Gwary mają swoje prawa i często zachowują archaiczne formy lub tworzą konstrukcje niezgodne z normą literacką – to naturalne zjawisko językowe.

W szybkiej, nieformalnej rozmowie wiele osób automatycznie dodaje „z” przed „tamtąd”, nie kontrolując świadomie swojej wypowiedzi. Mózg działa na skrótach i analogiach, więc łatwo o takie potknięcie. W mowie potocznej rzadko ktoś zwróci uwagę na taki detal, ale w tekście pisanym czy oficjalnej prezentacji błąd staje się widoczny.

Budowa słowa „stamtąd” – analiza składników

Przysłówek „stamtąd” składa się z kilku elementów, które warto rozłożyć na części. Przedrostek „s-„ pochodzi od przyimka „z” i wskazuje kierunek ruchu od czegoś. Rdzeń „tam” określa miejsce oddalone od mówiącego. Końcówka „-tąd” to element charakterystyczny dla przysłówków miejsca oznaczających kierunek.

Ta sama końcówka pojawia się w innych przysłówkach: stąd, zewsząd, skąd, dokąd, znikąd. Wszystkie one mają wspólny rdzeń wskazujący na relację przestrzenną z punktem odniesienia. Żaden z tych przysłówków nie wymaga dodatkowego przyimka na początku – ich struktura już zawiera pełną informację o kierunku i miejscu.

Porównanie z innymi przysłówkami miejsca

Warto zestawić „stamtąd” z podobnymi konstrukcjami, żeby lepiej zrozumieć zasadę:

• stąd – z tego miejsca (nie „z stąd”)
• stamtad – forma potoczna „stamtąd” (nie „z stamtad”)
• zewsząd – ze wszystkich stron (nie „z zewsząd”)
• skąd – z jakiego miejsca (nie „z skąd”)

Wzorzec jest wyraźny – żaden z tych przysłówków nie łączy się z dodatkowym przyimkiem „z” na początku. Wszystkie mają wbudowany element kierunkowy w swojej strukturze morfologicznej.

Kiedy i jak używać „stamtąd”

Przysłówek „stamtąd” pojawia się w zdaniach wskazujących na miejsce pochodzenia czegoś lub kogoś, kierunek ruchu od oddalonego punktu lub źródło jakiegoś zjawiska. Przykłady poprawnego użycia:

• Wrócił stamtąd po dwóch godzinach.
• Stamtąd widać całe miasto.
• Przysłali stamtąd paczkę.
• Stamtąd dobiegały dziwne dźwięki.

W każdym z tych zdań „stamtąd” wskazuje na miejsce oddalone od mówiącego, z którego coś pochodzi lub się dzieje. Nie ma potrzeby dodawania „z” – przysłówek sam w sobie wyraża tę relację przestrzenną.

Częste pomyłki i jak ich unikać

Oprócz podstawowego błędu „z tamtąd” pojawiają się inne warianty niepoprawne. Niektórzy piszą „stom tąd” (rozdzielnie) lub „ztamtąd” (bez spacji, ale z dodatkowym „z”). Obie formy są błędne. Poprawny zapis to jedno słowo: „stamtąd”, bez żadnych dodatkowych elementów.

Skuteczna metoda zapamiętania: jeśli w zdaniu pojawia się pokusa użycia „z tamtąd”, warto zastąpić je mentalnie słowem „stąd”. Nikt nie powie „z stąd”, więc analogicznie niepoprawne jest „z tamtąd”. Ta prosta zasada działa w większości sytuacji i pomaga wychwycić błąd zanim trafi na papier.

W wątpliwych sytuacjach można też przebudować zdanie, używając konstrukcji z rzeczownikiem: „z tamtego miejsca” zamiast przysłówka. To zawsze poprawne rozwiązanie, choć czasem mniej eleganckie stylistycznie.

Kontekst historyczny i ewolucja formy

Forma „stamtąd” funkcjonuje w polszczyźnie od wieków i jej budowa pozostaje stabilna. Staropolskie teksty już używały podobnych konstrukcji z przedrostkiem „s-” wskazującym kierunek. Ewolucja języka nie zmieniła tej zasady – przeciwnie, norma się utrwaliła.

Ciekawe, że w niektórych językach słowiańskich pokrewne przysłówki mają inną strukturę. To może wpływać na błędy osób dwujęzycznych lub uczących się polskiego jako obcego. Jednak w obrębie polszczyzny zasada pozostaje jednoznaczna i nie podlega wahaniom regionalnym czy stylistycznym.

Konsekwencje używania błędnej formy

W codziennej rozmowie nikt nie przerwie wypowiedzi, żeby poprawić „z tamtąd” na „stamtąd”. W tekstach pisanych, szczególnie formalnych, błąd ten rzuca się w oczy i może wpłynąć na odbiór całości. W pracy magisterskiej, artykule naukowym, oficjalnym piśmie czy publikacji prasowej taka pomyłka sygnalizuje brak dbałości o język lub nieznajomość podstawowych zasad.

Korektorzy i redaktorzy zawsze poprawią „z tamtąd” na „stamtąd” – to jeden z tych błędów, które nie przechodzą przez sito profesjonalnej redakcji. W egzaminach językowych, maturze czy certyfikatach znajomości polskiego taka forma zostanie policzona jako oczywisty błąd ortograficzny.

Warto zatem utrwalić sobie poprawną formę, zwłaszcza że nie wymaga to zapamiętywania skomplikowanych reguł. Wystarczy świadomość, że przysłówek „stamtąd” już zawiera wszystko, co potrzebne do wyrażenia znaczenia „z tamtego miejsca” – żaden dodatkowy element nie jest konieczny ani pożądany.