Dziewczynom czy dziewczyną – kiedy jaka końcówka?

Wiele osób myśli, że końcówki „-om” i „-ą” to detale, którymi martwią się tylko poloniści, ale to właśnie one potrafią całkowicie zmienić sens zdania. W jednym zdaniu „dziewczynom” będzie poprawne, w innym – brzmi sztucznie albo śmiesznie. Ten tekst pokazuje wprost, kiedy użyć „dziewczynom”, a kiedy „dziewczyną”, bez wkuwania całych tabel przypadków. Będzie trochę gramatyki, ale podanej tak, żeby dało się od razu zastosować to w pisaniu maili, postów czy prac domowych. Skupienie idzie na prostych testach, które pozwalają szybko wyczuć właściwą formę w praktyce.

„Dziewczynom” czy „dziewczyną” – najkrótsza odpowiedź

Na początek skrót, który załatwia większość wątpliwości:

• dziewczynom – forma w celowniku liczby mnogiej (komu? czemu?).
• dziewczyną – forma w narzędniku liczby pojedynczej (kim? czym?).

Innymi słowy:

• „dziewczynom dałem prezent” → dałem komu? – dziewczynom (więcej niż jednej).
• „Jestem dziewczyną” → jestem kim? – dziewczyną (jedną).

Jeśli w głowie pojawia się pytanie „komu? czemu?” – będzie „dziewczynom”.
Jeśli pasuje „kim? czym?” – będzie „dziewczyną”.

Teraz przejście do szczegółów, przykładów i typowych pułapek.

Kiedy używać „dziewczynom” – przykłady z życia

Forma „dziewczynom” występuje wtedy, gdy chodzi o wiele dziewczyn i pojawia się czasownik lub konstrukcja, która odpowiada na pytanie „komu? czemu?”. Najczęściej są to zdania z dawaniem, pomaganiem, mówieniem, życzeniem itp.

Typowe przykłady:

• „Kupiłem dziewczynom bilety na koncert.” (kupiłem komu?)
• „Należy dziewczynom się szacunek.” (należy się komu?)
• „Pomogłem dziewczynom w przeprowadzce.” (pomogłem komu?)
• „Dzwoniłem do rodziców, żeby opowiedzieć o dziewczynom przydzielonym projekcie.” – tu uwaga: poprawnie będzie „o projekcie przydzielonym dziewczynom”, bo przydawka dotyczy „projektu”, nie „dziewczyn”.

Typowe czasowniki łączące się z „dziewczynom”

W praktyce „dziewczynom” pojawia się przy całej grupie czasowników, które „kierują” coś do kogoś: informację, pomoc, przedmiot, uwagę. Warto skojarzyć je z celownikiem, bo powtarzają się w codziennym języku.

• dać, podarować, wysłać – „dałem dziewczynom klucze”, „wysłałam dziewczynom prezentację”.
• powiedzieć, opowiedzieć, wyjaśnić – „wyjaśniłem dziewczynom zadanie”.
• pomagać, doradzać, radzić – „doradziłem dziewczynom inną strategię”.
• przyglądać się, przyglądnąć się – „przyglądał się dziewczynom z zainteresowaniem”.
• przeszkadzać, szkodzić – „hałas przeszkadzał dziewczynom w nauce”.

Jeśli w zdaniu pojawia się konstrukcja typu: „komu coś się należy / komu coś się podoba / komu coś się śni”, też będzie „dziewczynom”:

• „Ten sukces naprawdę należy się dziewczynom.”
• „Nowe stroje bardzo się dziewczynom podobały.”
• „Śniło się dziewczynom o wakacjach.”

Jak szybko sprawdzić, czy pasuje „dziewczynom”?

Prosty test bez znajomości nazw przypadków:

1. Podstawić inne słowo, np. „chłopakom”, „rodzicom”, „koleżankom”.
2. Jeśli brzmi naturalnie – też będzie forma z „-om”, czyli „dziewczynom”.

Przykład:

„Powiedziałem dziewczynom o zmianie planów.”

Podstawienie: „Powiedziałem rodzicom o zmianie planów.” – wszystko gra, więc „dziewczynom” jest na miejscu.

Jeżeli przy tym samym szyku zdania wstawienie „dziewczyną” brzmiałoby sztucznie, to kolejne potwierdzenie:

„Powiedziałem dziewczyną o zmianie planów.” – nienaturalne, więc odpada.

Kiedy używać „dziewczyną” – najczęstsze sytuacje

Forma „dziewczyną” pojawia się, gdy mowa o jednej dziewczynie i trzeba odpowiedzieć na pytanie „kim? czym?”. To narzędnik liczby pojedynczej. Najczęściej łączy się z czasownikiem „być” oraz z wyrażaniem roli, funkcji, stanu.

Typowe przykłady:

• „Jest dziewczyną, która wie, czego chce.” (jest kim?)
• „Od dziecka była bardzo odważną dziewczyną.” (była kim?)
• „Poznałem ją jako sympatyczną dziewczyną z sąsiedztwa.” (jako kim?)
• „Stała się pewną siebie dziewczyną.” (stała się kim?)

„Jestem dziewczyną”, „byłam dziewczyną” – konstrukcje z czasownikiem „być”

To najbardziej oczywista grupa zdań, ale właśnie tutaj pojawia się mnóstwo błędów w pisaniu potocznym (np. w sieci) z powodu mieszania form:

• „Jestem dziewczyną i lubię sport.”
• „Byłam dziewczyną, która zawsze wszystko odkładała na później.”
• „Została dziewczyną roku w szkolnym plebiscycie.”

Dobry test: w miejsce „dziewczyna” spróbować wstawić inne rzeczowniki, o których wiadomo, że w narzędniku mają końcówkę „-ą”: „lekarką”, „nauczycielką”, „koleżanką”:

„Jestem lekarką / nauczycielką / koleżanką.”

Jeśli konstrukcja działa z takimi słowami, to z „dziewczyną” też będzie poprawna. Próba użycia „dziewczynom” od razu „zgrzyta”:

„Jestem dziewczynom.” – brzmienie samo informuje, że coś tu nie gra.

„Z kim? z czym?” – przyimek „z” i forma „dziewczyną”

„Dziewczyną” pojawia się także w konstrukcjach typu „z kim? z czym?”. To nadal narzędnik, tylko wraz z przyimkiem „z”:

• „Szliśmy z dziewczyną przez park.”
• „Mieszka z bardzo zdolną dziewczyną.”
• „Rozmawiał długo z nieznajomą dziewczyną.”

Podobnie jak wyżej – można podstawiać inne rzeczowniki:

• „z koleżanką”, „z mamą”, „z siostrą” → „z dziewczyną”.

Użycie „dziewczynom” po „z” będzie wyraźnie błędne:

„Szliśmy z dziewczynom przez park.” – nie brzmi naturalnie, bo przyimek „z” w tym znaczeniu łączy się z narzędnikiem, a nie celownikiem.

Najczęstsze błędy: gdzie ludzie mylą te formy

Większość pomyłek bierze się nie tyle z nieznajomości przypadków, co z pośpiechu, zapożyczeń z mowy potocznej i próby „uproszczenia” konstrukcji. Kilka typowych sytuacji:

Mieszanie liczby pojedynczej z mnogą

Czasem w głowie jest obraz jednej osoby, ale konstrukcja zdania podpowiada inną formę, niż powinna. Na przykład:

„Pomogłem dziewczyną spakować walizki.”

To wygląda jak liczba mnoga („walizki”, nie „walizkę”), więc odruchowo pojawia się „dziewczyną”, ale poprawnie będzie:

„Pomogłem dziewczynie spakować walizki.” – bo chodzi o jedną osobę (komu? czemu?).

Albo odwrotnie:

„Byłam dziewczynom zaufaną osobą.”

Powinno być jedno z dwóch, zależnie od znaczenia:

• „Byłam dziewczynom zaufaną osobą.” – jeśli chodzi o relację wielu dziewczyn do mówiącej (komu? byłam kim?).
• „Byłam dziewczyną zaufaną dla innych.” – jeśli podkreślana jest tożsamość („byłam kim?”).

Potoczne skróty: „z dziewczynom”, „do dziewczyną”

W mowie potocznej, zwłaszcza w niektórych regionach, zdarza się słyszeć formy:

• „idziemy z dziewczynom”
• „daj to dziewczyną”

W zapisie (szczególnie w tekstach oficjalnych, szkolnych, na stronie firmowej) takie konstrukcje wyglądają jak zwykłe błędy. Warto więc trzymać się form zgodnych z normą:

• „idziemy z dziewczyną” (z kim?)
• „daj to dziewczynom” (komu?)

W mowie potocznej ucho czasem „przyzwyczaja się” do regionalnych form, ale w piśmie „z dziewczyną” i „dziewczynom” nie są wymienne. Każda ma swoje miejsce.

Proste triki na zapamiętanie różnicy

Jeśli nazwy przypadków nic nie mówią, można oprzeć się na prostych skojarzeniach.

Skojarzenie z ruchem i relacją

Dla wielu osób najlepiej działa obrazowa zasada:

• dziewczynom – gdy kieruje się coś do kogoś (prezent, informację, pomoc). „Kierunek” → łatwo skojarzyć z pytaniem „komu? czemu?”.
• dziewczyną – gdy mowa o tym, kim ktoś jest lub z kim jest. Tożsamość albo towarzystwo: „jest dziewczyną”, „idzie z dziewczyną”.

Można to sprowadzić do dwóch pytań kontrolnych, które warto mieć z tyłu głowy:

• „Komu coś daję, mówię, tłumaczę?” → „dziewczynom”.
• „Kim ktoś jest lub z kim idzie, siedzi, mieszka?” → „dziewczyną”.

Metoda podmiany na inne słowo

Najpraktyczniejsze rozwiązanie dla osób, które nie lubią teoretyzowania:

1. W zdaniu z „dziewczyn…” podstawić słowo „koleżank…” albo „rodzic…”.
2. Użyć takiej formy, jaka brzmiałaby naturalnie.
3. Przenieść końcówkę z tego słowa na „dziewczyn…”.

Przykład:

„Opowiem to ___ po lekcjach.”

• „Opowiem to koleżankom po lekcjach.” → „Opowiem to dziewczynom po lekcjach.”
• „Jestem koleżanką z innej szkoły.” → „Jestem dziewczyną z innej szkoły.”

Jeśli zamiast łamać sobie głowę nad przypadkami, użyje się takiej podmiany, ryzyko błędu spada prawie do zera.

„Dziewczyna”, „dziewczynom”, „dziewczyną” – mała ściąga przypadków

Dla porządku warto zobaczyć, jak układają się formy „dziewczyna” w liczbie pojedynczej i mnogiej. Nie ma potrzeby wkuwać wszystkiego, ale rzut oka pomaga szybko wychwycić, skąd się biorą konkretne końcówki.

Liczba pojedyncza

• Mianownik: (kto? co?) – dziewczyna
• Dopełniacz: (kogo? czego?) – dziewczyny
• Celownik: (komu? czemu?) – dziewczynie
• Biernik: (kogo? co?) – dziewczynę
• Narzędnik: (kim? czym?) – dziewczyną
• Miejscownik: (o kim? o czym?) – dziewczynie

Liczba mnoga

• Mianownik: (kto? co?) – dziewczyny
• Dopełniacz: (kogo? czego?) – dziewczyn
• Celownik: (komu? czemu?) – dziewczynom
• Biernik: (kogo? co?) – dziewczyny
• Narzędnik: (kim? czym?) – dziewczynami
• Miejscownik: (o kim? o czym?) – dziewczynach

W całym tym zestawie interesują tu konkretnie dwie formy:

• dziewczyną – narzędnik liczby pojedynczej (kim? czym?).
• dziewczynom – celownik liczby mnogiej (komu? czemu?).

Świadomość tej pary pomaga też przy innych rzeczownikach żeńskich: „koleżanka” – „koleżanką / koleżankom”, „sąsiadka” – „sąsiadką / sąsiadkom” itp.

Ćwiczenia na szybko: wybierz poprawną formę

Dla utrwalenia – kilka zdań, w których można spróbować samodzielnie wstawić właściwą formę. Pod spodem podane odpowiedzi.

1. „Zawsze chętnie pomagała (dziewczynom / dziewczyną) z klasy.”
2. „Jest bardzo odważną (dziewczynom / dziewczyną).”
3. „Rozdano nagrody wszystkim (dziewczynom / dziewczyną) z drużyny.”
4. „Na imprezę przyszedł z nową (dziewczynom / dziewczyną).”
5. „Organizatorzy podziękowali (dziewczynom / dziewczyną) za udział.”

Odpowiedzi:

1. „Zawsze chętnie pomagała dziewczynom z klasy.” (komu? czemu?)
2. „Jest bardzo odważną dziewczyną.” (kim? czym?)
3. „Rozdano nagrody wszystkim dziewczynom z drużyny.” (komu? czemu?)
4. „Na imprezę przyszedł z nową dziewczyną.” (z kim? z czym?)
5. „Organizatorzy podziękowali dziewczynom za udział.” (komu? czemu?)

Podsumowanie: jak nie pomylić „dziewczynom” i „dziewczyną” w praktyce

Różnica między „dziewczynom” a „dziewczyną” sprowadza się do dwóch pytań i liczby:

• jeśli chodzi o wiele dziewczyn i można zapytać „komu? czemu?” – używa się formy „dziewczynom”,
• jeśli mowa o jednej dziewczynie i pasuje pytanie „kim? z kim?” – potrzebna jest forma „dziewczyną”.

W codziennym pisaniu najbardziej pomagają dwa triki: podmiana na inne słowo („koleżanką / koleżankom”) oraz sprawdzenie, czy w zdaniu da się naturalnie zadać pytanie „komu? czemu?” albo „kim? z kim?”. Po kilku razach taki test wchodzi w nawyk i końcówka wybiera się właściwie sama.