Strona bierna – ćwiczenia z języka angielskiego

Strona bierna w języku angielskim zwykle kojarzy się z suchą teorią, a tymczasem w praktyce pojawia się wszędzie: w mailach służbowych, raportach, wiadomościach czy tekstach naukowych. Bez niej trudno zrozumieć nawet proste komunikaty typu „You are not allowed to…”. Żeby ją opanować, nie wystarczy przeczytać tabelkę z czasami. Potrzebne są dobrze zaplanowane, stopniowe ćwiczenia, które krok po kroku utrwalają schematy. Poniżej znajduje się zestaw praktycznych wskazówek i zadań, które pozwalają samodzielnie ogarnąć stronę bierną tak, żeby zaczęła wychodzić naturalnie, a nie tylko „na sprawdzian.

Co właściwie zmienia strona bierna?

W stronie czynnej ktoś coś robi: Tom writes the report. W stronie biernej to czynność i jej efekt są w centrum uwagi: The report is written (by Tom). Podmiot wykonujący czynność znika lub schodzi na dalszy plan.

W praktyce strona bierna służy głównie do trzech rzeczy: ukrywania wykonawcy, podkreślania wyniku akcji oraz brzmienia bardziej formalnie. Dlatego tak często występuje w instrukcjach, przepisach, regulaminach, raportach czy naukowych abstraktach.

W większości zdań w stronie biernej fragment „by someone” spokojnie może zostać pominięty. Podawanie wykonawcy ma sens tylko wtedy, gdy jest naprawdę istotny.

Podczas ćwiczeń warto za każdym razem świadomie zdecydować, czy w ogóle potrzebne jest „by…”. Automatyczne dokładanie go do każdego zdania powoduje, że tekst brzmi nienaturalnie.

Budowa strony biernej w praktyce

Strona bierna w angielskim to zawsze to samo równanie: be + III forma czasownika (past participle). Różnica między czasami polega tylko na odmianie be. Zamiast wkuwać wszystkie czasy naraz, efektywniej jest opanowywać je pakietami.

Podstawowy pakiet: czasy teraźniejsze i przeszły prosty

Na start najlepiej ogarnąć trzy formy, które pojawiają się najczęściej:

Present Simple (teraźniejszy prosty)
Strona czynna: They make cars here.
Strona bierna: Cars are made here.
Struktura: am/is/are + III forma.

Present Continuous (teraźniejszy ciągły)
Strona czynna: They are repairing the road.
Strona bierna: The road is being repaired.
Struktura: am/is/are being + III forma. Czasownik being często jest pomijany przez uczących się, a bez niego zdanie jest błędne.

Past Simple (przeszły prosty)
Strona czynna: They built this house in 1990.
Strona bierna: This house was built in 1990.
Struktura: was/were + III forma.

Ćwicząc ten pakiet, można tworzyć serie zdań o jednym temacie, np. o pracy w fabryce, o szkole, o mieście. Łatwiej wtedy porównać różne czasy i zauważyć, że w każdym z nich logika strony biernej jest identyczna.

Pakiet formalny: czasy perfect i future

Kolejne formy przydają się szczególnie w tekstach formalnych, reportach i dłuższych wypowiedziach pisemnych.

Present Perfect
Strona czynna: They have already finished the project.
Strona bierna: The project has already been finished.
Struktura: has/have been + III forma. W zdaniach tego typu ważna jest kolejność: najpierw been, potem III forma.

Future Simple
Strona czynna: They will send the documents tomorrow.
Strona bierna: The documents will be sent tomorrow.
Struktura: will be + III forma. Ten wzór jest prosty, a bardzo często spotykany w zapowiedziach i obietnicach.

Modalne (can, must, should itd.)
Strona czynna: They must sign the contract.
Strona bierna: The contract must be signed.
Struktura: modal + be + III forma. W wielu mailach służbowych pojawiają się właśnie takie konstrukcje: All fields must be completed, The form can be downloaded.

Przy tych czasach warto zwrócić uwagę, że tylko „be” się odmienia, a III forma zostaje zawsze taka sama. To bardzo ułatwia życie: gdy znane są porządnie formy irregular verbs, strona bierna przestaje być straszna.

Strona bierna z dwoma dopełnieniami

W wielu podręcznikach ten temat jest pomijany lub omawiany po macoszemu, a potem na egzaminach pojawiają się zdania w stylu: He was given a promotion. Warto uporządkować to od początku.

W zdaniach typu: They gave him a promotion są dwa dopełnienia: osoba (him) i rzecz (a promotion). W stronie biernej można zrobić dwa różne zdania:

He was given a promotion.
A promotion was given to him.

W praktyce częściej używana jest pierwsza wersja, z osobą jako podmiotem. Dobrze jest trenować oba warianty, ale podczas pisania i mówienia trzymać się tego, który brzmi naturalniej w danym kontekście.

Jak krok po kroku przekształcać zdania czynne na bierne

Zamiast próbować „zgadywać” formę, lepiej za każdym razem przejść przez ten sam, prosty schemat. Po kilku seriach ćwiczeń zaczyna on działać automatycznie.

1. Najpierw trzeba znaleźć dopełnienie w zdaniu czynnym – to, na czym wykonywana jest czynność. Np. w zdaniu They send emails every day dopełnieniem jest emails.
2. To dopełnienie staje się teraz podmiotem zdania biernego: Emails….
3. Następnie określany jest czas zdania czynnego (Present Simple, Past Simple itd.). Na jego podstawie dobierana jest właściwa forma be i dokładana III forma czasownika: Emails are sent every day.
4. Na końcu dopiero podejmowana jest decyzja, czy potrzebne jest „by…”. W wielu zdaniach spokojnie można je wyrzucić: Emails are sent every day jest całkowicie wystarczające. Gdy wykonawca jest istotny, dopisuje się go na końcu: Emails are sent every day by the office staff.

Podczas pierwszych prób warto fizycznie podkreślać podmiot, orzeczenie i dopełnienie w zdaniu czynnym. Ułatwia to przestawianie elementów i kontrolowanie, czy nic po drodze nie zniknęło.

Typowe błędy i jak ich unikać

W ćwiczeniach ze stroną bierną powtarza się kilka zestawów problemów. Świadome wyłapanie ich od razu oszczędza sporo frustracji.

Najczęstszy błąd to pomijanie jednego z elementów konstrukcji, np. zdania w stylu: The report written yesterday zamiast The report was written yesterday. Rozwiązanie jest proste: przed wysłaniem pracy czy sprawdzianem warto przelecieć wzrokiem każde zdanie bierne i sprawdzić, czy jest w nim zarówno forma be, jak i III forma.

Druga pułapka to mieszanie stron: zaczynanie zdania jako bierne, kończenie jako czynne. Przykład: The dinner was cooking by my mum. Tu problem jest podwójny: forma czasownika (powinno być was cooked) i niepotrzebne „by my mum” – w normalnej rozmowie ważniejsze jest, że obiad był ugotowany, niż kto go ugotował.

Kolejny typowy problem to przyklejanie strony biernej tam, gdzie jest ona sztuczna. W mówionym angielskim wiele konstrukcji biernych brzmi po prostu dziwnie. Warto na ćwiczeniach skupiać się na kontekstach, w których strona bierna jest naturalna: instrukcje, ogłoszenia, przepisy, raporty, wiadomości.

Ćwiczenia praktyczne ze stroną bierną (z odpowiedziami)

Najlepiej utrwala się stronę bierną, gdy od razu wiadomo, czy dana odpowiedź jest poprawna. Dlatego ćwiczenia powinny być krótkie, ale z kluczem – tak, żeby można było je przerobić samodzielnie, bez nauczyciela.

Ćwiczenia na jedną konstrukcję naraz

Na początek dobrze jest ćwiczyć tylko jeden czas lub jeden typ zdań. Na przykład cała strona poświęcona wyłącznie Present Simple Passive. Można brać zwykłe zdania czynne i przerabiać je według jednego schematu:

1) People speak English all over the world.
→ English is spoken all over the world.

2) They clean the office every day.
→ The office is cleaned every day.

3) They deliver the packages in the morning.
→ The packages are delivered in the morning.

Wszystkie trzy zdania mają ten sam układ: nowy podmiot + am/is/are + III forma. Po dziesięciu–piętnastu podobnych przykładach ten schemat zaczyna się utrwalać w pamięci „mięśniowej” języka.

Łączenie stron czynnej i biernej w jednym tekście

Kiedy podstawowe formy są już opanowane, warto przejść do ćwiczeń bardziej zbliżonych do prawdziwego użycia języka. Zamiast pojedynczych zdań, można pracować na krótkich tekstach, np. opisie procesu w firmie, przepisu kulinarnego czy relacji z wydarzenia.

Przykład – fragment przepisu w stronie czynnej:
First, you chop the onions. Then you fry them in oil. Finally, you add tomatoes and spices.

Ta sama treść w stronie biernej:
First, the onions are chopped. Then they are fried in oil. Finally, tomatoes and spices are added.

Tego typu ćwiczenia uczą, że w prawdziwych tekstach często miesza się oba typy zdań, w zależności od tego, co ma być na pierwszym planie – wykonawca czynności czy sama czynność.

Przy planowaniu własnego treningu można korzystać z różnych form zadań:

• przekształcanie pojedynczych zdań czynnych na bierne;
• uzupełnianie luk odpowiednią formą be i III formą czasownika;
• przepisywanie krótkich tekstów ze strony czynnej na bierną;
• tłumaczenie zdań z polskiego na angielski, z narzuconą stroną bierną.

Jak samodzielnie trenować stronę bierną na co dzień

Żeby strona bierna przestała być „tematem z gramatyki”, a stała się normalnym narzędziem, trzeba ją po prostu regularnie używać – najlepiej po kawałku, niekoniecznie w długich, męczących sesjach.

Bardzo praktyczne jest krótkie, codzienne ćwiczenie: wybranie 3–5 prostych zdań z dnia codziennego i zapisanie ich w stronie biernej. Na przykład: „Paczka została dziś dostarczona”, „Nowe zasady zostaną ogłoszone jutro”. Wystarczy kilkadziesiąt sekund dziennie, ale konsekwentnie.

Drugi dobry sposób to „wyłapywanie” strony biernej w tekstach, które i tak są czytane: artykułach, mailach firmowych, instrukcjach. Każde napotkane zdanie bierne można przepisać i spróbować przerobić na stronę czynną. Działa to w obie strony: uczy rozpoznawania form, ale też pokazuje, kiedy w naturalnym języku strona bierna jest faktycznie używana.

• krótkie dzienniki po angielsku pisane czasem w stronie biernej („The meeting was cancelled”, „The keys were lost”);
• tworzenie własnych mini-ćwiczeń typu „zamień na stronę bierną” z użyciem słów z aktualnie przerabianego działu (np. praca, dom, podróże);
• nagrywanie krótkich wypowiedzi opisujących procesy, np. jak coś jest produkowane, jak wygląda rekrutacja, jak przygotowuje się danie – celowo w stronie biernej.

Strona bierna w angielskim przestaje być problemem wtedy, gdy jest rozbita na małe, powtarzalne schematy, a potem konsekwentnie ćwiczona w różnych kontekstach: od prostych zdań typu The room is cleaned, po dłuższe opisy procedur i procesów. Dobrze zaplanowane, krótkie, ale regularne ćwiczenia sprawiają, że zamiast zastanawiać się nad tabelką czasów, po prostu używa się odpowiednich form w praktyce.