Środki stylistyczne – przykłady i definicje

Środki stylistyczne w porównaniu z „zwykłym” językiem to mniej więcej to, czym fotografia artystyczna różni się od zdjęcia do dokumentów. W obu przypadkach używa się tych samych słów, ale efekt jest zupełnie inny: jedne teksty po prostu informują, inne zapadają w pamięć. Zrozumienie środków stylistycznych pomaga nie tylko pisać lepsze wypracowania, ale też szybciej ogarniać, „co autor miał na myśli”. W szkole często wymaga się ich rozpoznawania, a w życiu codziennym ułatwiają wyczucie ironii, aluzji czy emocji w cudzych słowach. Poniżej zestaw najważniejszych środków stylistycznych z prostymi definicjami i przykładami z codziennego języka, nie tylko z podręczników.

Czym są środki stylistyczne?

Środki stylistyczne to celowe sposoby użycia języka, które mają wywołać konkretny efekt: emocjonalny, estetyczny, perswazyjny albo po prostu pomóc coś mocniej podkreślić. Nie są „ozdobami dla ozdoby” – dobry autor używa ich po coś.

W praktyce środek stylistyczny pojawia się, gdy zdanie wychodzi poza całkiem neutralne: „Poszedł do domu”. Gdy pojawia się: „Pomaszerował do domu jak zwycięzca bitwy” – wchodzi porównanie, metafora, zmienia się ton wypowiedzi.

Środki stylistyczne pojawiają się w literaturze, publicystyce, reklamie, a nawet w memach. Im lepiej są rozpoznawane, tym łatwiej zrozumieć, jak tekst „pracuje” na czytelnika.

Środek stylistyczny zawsze łączy się z funkcją: ma coś wzmocnić, złagodzić, zasugerować, rozśmieszyć, zaskoczyć lub zapamiętać w inny sposób niż suche stwierdzenie faktu.

Obrazy w tekście – metafora, porównanie, epitet, personifikacja

Najbardziej rozpoznawalne środki to te, które tworzą w głowie wyraźne obrazy. Dzięki nim tekst „widać”, a nie tylko się go czyta.

Metafora i porównanie – podobne, ale nie to samo

Metafora (przenośnia) polega na połączeniu dwóch różnych znaczeń w jedno wyrażenie, w sposób nie dosłowny. Nie opisuje faktów, tylko pewne skojarzenie.

„Morze gwiazd na niebie” – niebo nie jest naprawdę morzem, ale taki obraz pomaga wyobrazić sobie ilość i efekt.
„Zjadł książkę” – metafora intensywnego czytania, a nie jedzenia papieru.

Metafora często wymaga chwili zastanowienia. Jeśli wyrażenie dosłownie nie ma sensu, a jednak jest zrozumiałe – bardzo możliwe, że to właśnie metafora.

Porównanie zestawia dwie rzeczy przy pomocy słów: „jak”, „jakby”, „niczym”, „na kształt”. Celem jest pokazanie podobieństwa, ale z zachowaniem odrębności obu elementów.

„Silny jak lew”
„Płacz brzmiał jak deszcz uderzający w szyby”

Różnica jest prosta: metafora to stopienie dwóch obrazów (człowiek to lew), porównanie to ich zestawienie (człowiek jest jak lew).

Epitet to „kolorowy przymiotnik” – określenie rzeczownika podkreślające jakąś jego cechę, zwykle nacechowaną emocjonalnie lub obrazowo:

„lodowaty wiatr” (nie tylko zimny, ale aż przeszywający)
„złote serce” (nie dosłownie złote, chodzi o dobroć)

Epitetów używa się, by nadać rzeczom i zjawiskom wyrazistości. W wypracowaniach ich brak często sprawia, że tekst wydaje się suchy.

Personifikacja (uosobienie) polega na przypisywaniu cech ludzkich rzeczom martwym, zjawiskom przyrody, pojęciom abstrakcyjnym:

„Wiatr tańczył między drzewami”
„Historia oceni nasze działania”

Personifikacja ożywia opis, pozwala mówić o czymś trudnym (np. czasie, historii, śmierci) w bardziej obrazowy, a czasem łagodniejszy sposób.

Gra znaczeniem – hiperbola, eufemizm, peryfraza, ironia, oksymoron

Druga ważna grupa środków stylistycznych to takie, które manipulują znaczeniem: wyolbrzymiają, łagodzą, mówią „naokoło” albo wręcz odwrotnie niż wynika z dosłownego sensu.

Od przesady do łagodzenia: hiperbola, eufemizm, peryfraza

Hiperbola (wyolbrzymienie) celowo przesadza z natężeniem cechy, ilości czy skali zjawiska. Chodzi o podkreślenie wagi, a nie o ścisłą prawdę.

„Mówiłem ci to tysiąc razy”
„Umarł ze śmiechu”

W tekstach literackich hiperbola wzmacnia emocje, w codziennym języku – często bywa po prostu sposobem na wyrażenie zniecierpliwienia czy zachwytu.

Eufemizm z kolei łagodzi wypowiedź. Zastępuje słowa zbyt ostre, wulgarne albo przykre czymś delikatniejszym:

„odejść z tego świata” zamiast „umrzeć”
„mija się z prawdą” zamiast „kłamie”

Eufemizmy często pojawiają się w mediach, oficjalnych komunikatach, ale też w rozmowach, gdy temat jest trudny lub wstydliwy.

Peryfraza (omówienie) polega na zastąpieniu jednego słowa dłuższym opisem, który je charakteryzuje:

„Władca zwierząt” zamiast „lew”
„Miasto, które nigdy nie śpi” zamiast „Nowy Jork”

Peryfraza pozwala uniknąć powtórzeń i dodać tekstowi patosu albo poetyckości.

Ironia to wypowiedź, w której dosłowny sens jest odwrotny do zamierzonego. Z kontekstu wynika, że chodzi o lekkie wyśmianie lub zdystansowanie się.

„Świetnie, znowu się spóźniłeś” powiedziane w momencie irytacji, nie zachwytu
„No tak, bo przecież wszyscy mają tyle wolnego czasu co ty”

Ironia bywa trudna w odbiorze, bo wymaga wyczucia tonu wypowiedzi i sytuacji. W tekstach literackich często służy krytyce.

Oksymoron łączy dwa wyrazy, które na pierwszy rzut oka sobie przeczą:

„gorący lód”
„mrożący krew w żyłach zachwyt”
„głośna cisza”

Oksymoron przyciąga uwagę, zmusza do refleksji nad sprzecznością. Czasem pozwala uchwycić skomplikowane emocje, których nie da się nazwać jednym, prostym słowem.

Brzmienie i rytm – onomatopeja, aliteracja, rym, przerzutnia

Tekst to nie tylko to, co się czyta oczami. W wierszach, ale też w sloganach reklamowych, ogromną rolę gra to, jak słowa brzmią.

Dźwięki w słowach: onomatopeja, aliteracja, rym

Onomatopeja to wyraz naśladujący dźwięk. Pojawia się nie tylko w komiksach:

„buch”, „bam”, „stuk”, „miauczeć”, „szumieć”

Często onomatopeje „budują tło” w opisie – pozwalają nie tylko zobaczyć scenę, ale też ją „usłyszeć”.

Aliteracja polega na powtarzaniu tych samych głosek, zwykle na początku wyrazów, by uzyskać efekt brzmieniowy:

„łódka Lucy luźno leży”

Tego typu konstrukcje są chwytliwe, dlatego tak chętnie korzysta z nich reklama czy slogany.

Rym to powtórzenie podobnych brzmień na końcu wyrazów, najczęściej kończących wersy wiersza:

„pola – szkoła – doła”

Rymy porządkują tekst, nadają mu rytm, pomagają go zapamiętać. W analizie trzeba określić, czy są to rymy dokładne / niedokładne, parzyste, przeplatane, okalające itd. – ale na poziomie podstawowym wystarczy świadomość ich funkcji: ułatwiają odbiór i nadają wierszowi melodię.

Przerzutnia dotyczy konstrukcji wersów w wierszu. To sytuacja, w której sens zdania nie kończy się wraz z końcem wersu, ale „przelewa się” dalej:

„Idzie noc cicha, gwiazdy
jak rozsypane iskry…”

Taki zabieg może spowalniać lub przyspieszać tempo czytania, budować napięcie albo zaskoczenie (gdy sens ujawnia się dopiero w kolejnym wersie).

Składnia i powtórzenia – anafora, wyliczenie, inwersja, pytanie retoryczne

Środki stylistyczne to też sposób układania zdań. Wiele z nich polega na powtarzaniu, odwracaniu szyku czy zadawaniu pytań bez oczekiwania odpowiedzi.

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kilku kolejnych wersów lub zdań:

„Nie chcę milczeć.
Nie chcę udawać.
Nie chcę zapomnieć.”

Anafora wzmacnia przekaz, tworzy rytm, podkreśla uporczywość lub natarczywość myśli.

Epifora (rzadziej omawiana, ale warta kojarzenia) działa odwrotnie – powtórzenie pojawia się na końcu zdań lub wersów:

„Słucham ciebie.
Myślę o tobie.
Czekam na ciebie.”

Wyliczenie to po prostu zestawienie kilku elementów po przecinkach lub w szeregu zdań składowych:

„Na biurku leżały książki, zeszyty, ołówki, stare notatki i kubek po kawie.”

Wyliczenie może pokazywać chaos, nadmiar, bogactwo, ale też budować stopniowanie napięcia (gdy elementy są ułożone od najsłabszego do najsilniejszego).

Inwersja to zmiana typowego szyku zdania. Zamiast „Przyszedł do domu zmęczony” pojawia się np.:

„Zmęczony przyszedł do domu”

W poezji inwersja jest bardzo częsta, bo daje większą swobodę przy układaniu rymów i rytmu. W prozie może podkreślać jakiś wyraz (przestawiony element nabiera znaczenia).

Pytanie retoryczne wygląda jak normalne pytanie, ale nie oczekuje odpowiedzi. Odpowiedź jest oczywista albo wynika z dalszego tekstu:

„Ile jeszcze razy trzeba to powtarzać?”
„Czy naprawdę można przejść obojętnie obok takiej krzywdy?”

W tekstach publicystycznych i przemówieniach pytania retoryczne angażują odbiorcę i wzmacniają argumentację.

Jak sprawnie rozpoznawać środki stylistyczne na egzaminie

Na egzaminach z języka polskiego pojawia się nie tylko zadanie „podaj środek stylistyczny”, ale też „wyjaśnij jego funkcję”. Dlatego warto wyrobić kilka nawyków.

Najpierw dosłowność: jeśli zdanie brzmi nielogicznie, a jednak da się je zrozumieć – najpewniej chodzi o metaforę, hiperbolę albo ironię.
Szukaj powtórzeń: początek wersów – anafora, końcówki – epifora, wiele elementów po przecinkach – wyliczenie.
Patrz na emocje: ostro i brutalnie? Pewnie brak eufemizmu, za to może pojawia się hiperbola. Zbyt miękko jak na temat? To może być eufemizm.
Wsłuchaj się w brzmienie: dziwnie „śpiewny” fragment tekstu to zwykle gra dźwiękiem – rymy, aliteracje, rytm.

W odpowiedziach warto łączyć konkretną nazwę środka z jego efektem. Zamiast pisać: „Autor używa metafory”, lepiej: „Autor używa metafory, aby plastycznie pokazać ogrom straty i poruszyć emocje czytelnika”. To zwykle robi różnicę w ocenie.

Środki stylistyczne nie są po to, by utrudniać życie podczas analizy utworu. Pozwalają zrozumieć, dlaczego jedne teksty wzruszają, inne bawią, jeszcze inne irytują – mimo że wszystkie są zbudowane z tych samych słów. Po oswojeniu kilku podstawowych pojęć nagle okazuje się, że wiersze i opowiadania „mówią” dużo więcej, niż widać na pierwszy rzut oka.