wsh.net.pl

Wyższa Szkoła Handlowa – studiuj razem z nami

Wzór na sześcian – obliczanie objętości i pola

Sześcian to bryła, którą łatwo rozpoznać: przypomina kostkę do gry lub kostkę Rubika. Aby obliczyć, ile miejsca zajmuje albo jak dużą powierzchnię mają jego ściany, wystarczy znać długość jednej krawędzi. Objętość sześcianu obliczamy ze wzoru \( V = a^{3} \), a pole jego powierzchni całkowitej ze wzoru \( P_{c} = 6a^{2} \). Poniżej wyjaśnimy, skąd biorą się te wzory, czym różnią się obie wielkości i jak korzystać z nich w zadaniach.

Czym jest sześcian i jakie ma właściwości?

Sześcian to bryła, której wszystkie ściany są jednakowymi kwadratami. Jest szczególnym przypadkiem prostopadłościanu: jego długość, szerokość i wysokość są równe.

Każdy sześcian ma:

  • 6 ścian – każda z nich jest kwadratem;
  • 12 krawędzi – wszystkie mają taką samą długość;
  • 8 wierzchołków – w każdym spotykają się trzy krawędzie.

Długość krawędzi oznaczamy zwykle literą \( a \). Dla rzeczywistego sześcianu jest ona dodatnia, czyli \( a \gt 0 \). Jeśli jedna krawędź ma długość \( 4\,\mathrm{cm} \), to każda z pozostałych jedenastu krawędzi również ma długość \( 4\,\mathrm{cm} \).

To właśnie równość wszystkich krawędzi sprawia, że obliczenia są proste: nie musimy osobno znać długości, szerokości i wysokości bryły.

Objętość a pole powierzchni – czym się różnią?

Zanim zastosujesz wzór na sześcian, ustal, czego szukasz. Objętość i pole powierzchni opisują dwie różne cechy bryły.

  • Objętość mówi, ile przestrzeni zajmuje sześcian. Można ją sobie wyobrazić jako liczbę małych sześciennych kostek potrzebnych do wypełnienia bryły.
  • Pole powierzchni mówi, jak duża jest łączna powierzchnia ścian sześcianu. Można je sobie wyobrazić jako ilość papieru potrzebną do dokładnego oklejenia bryły, bez zakładek i strat.

Jeśli pytanie dotyczy pojemności wnętrza pudełka, interesuje nas objętość, przy czym należy użyć jego wymiarów wewnętrznych. Jeśli pytanie dotyczy pomalowania wszystkich zewnętrznych ścian, obliczamy pole powierzchni na podstawie wymiarów zewnętrznych.

Wielkość Co opisuje? Oznaczenie Przykładowa jednostka
Długość krawędzi Długość jednego boku ściany \( a \) \( \mathrm{cm} \)
Pole powierzchni całkowitej Łączną powierzchnię sześciu ścian \( P_{c} \) \( \mathrm{cm}^{2} \)
Objętość Przestrzeń zajmowaną przez bryłę \( V \) \( \mathrm{cm}^{3} \)

Wzór na objętość sześcianu

Objętość sześcianu obliczamy ze wzoru:

\[ V = a^{3} \]

We wzorze \( V \) oznacza objętość, a \( a \) – długość krawędzi sześcianu. Zapis \( a^{3} \), czytany „a do potęgi trzeciej” lub „a do sześcianu”, oznacza pomnożenie liczby przez samą siebie trzy razy jako czynnika:

\[ a^{3} = a \cdot a \cdot a \]

Skąd bierze się wzór na objętość?

Objętość prostopadłościanu to iloczyn jego długości, szerokości i wysokości. W sześcianie każdy z tych wymiarów jest równy \( a \), dlatego:

\[ V = a \cdot a \cdot a = a^{3} \]

Można to zobaczyć na przykładzie sześcianu o krawędzi \( 3\,\mathrm{cm} \). Wyobraź sobie, że budujesz go z małych kostek o krawędzi \( 1\,\mathrm{cm} \). W dolnej warstwie zmieszczą się trzy rzędy po trzy kostki, czyli dziewięć kostek. Aby uzyskać wysokość \( 3\,\mathrm{cm} \), trzeba ułożyć trzy takie warstwy.

\[ 3 \cdot 3 \cdot 3 = 27 \]

Każda mała kostka ma objętość \( 1\,\mathrm{cm}^{3} \), więc cały sześcian ma objętość \( 27\,\mathrm{cm}^{3} \).

Przykład: jak obliczyć objętość sześcianu?

Zadanie: oblicz objętość sześcianu o krawędzi długości \( 5\,\mathrm{cm} \).

  1. Odczytaj długość krawędzi: \( a = 5\,\mathrm{cm} \).
  2. Wybierz wzór: \( V = a^{3} \).
  3. Podstaw długość krawędzi i wykonaj mnożenie.

\[ V = (5\,\mathrm{cm})^{3} = 5 \cdot 5 \cdot 5\,\mathrm{cm}^{3} = 125\,\mathrm{cm}^{3} \]

Odpowiedź: objętość sześcianu wynosi \( 125\,\mathrm{cm}^{3} \).

Zwróć uwagę na jednostkę. Mnożymy przez siebie trzy długości podane w centymetrach, dlatego otrzymujemy centymetry sześcienne:

\[ \mathrm{cm} \cdot \mathrm{cm} \cdot \mathrm{cm} = \mathrm{cm}^{3} \]

Wzór na pole powierzchni sześcianu

Pole powierzchni całkowitej sześcianu obliczamy ze wzoru:

\[ P_{c} = 6a^{2} \]

Symbol \( P_{c} \) oznacza pole powierzchni całkowitej, a \( a \) – długość krawędzi. W niektórych podręcznikach pole całkowite oznacza się po prostu literą \( P \). Ważne jest znaczenie symbolu podane w zadaniu.

Dlaczego mnożymy pole kwadratu przez sześć?

Każda ściana sześcianu jest kwadratem o boku \( a \). Pole jednej ściany wynosi więc:

\[ P_{1} = a^{2} \]

Sześcian ma sześć jednakowych ścian, dlatego ich łączne pole to:

\[ P_{c} = 6 \cdot P_{1} = 6a^{2} \]

Pomocna jest tu siatka sześcianu, czyli jego ściany rozłożone na płaszczyźnie. Poprawna siatka składa się z sześciu jednakowych kwadratów połączonych tak, aby można było złożyć z nich sześcian. Pole całej siatki jest równe polu powierzchni całkowitej bryły.

Przykład: jak obliczyć pole sześcianu?

Zadanie: oblicz pole powierzchni całkowitej sześcianu o krawędzi \( 5\,\mathrm{cm} \).

Najpierw obliczamy pole jednej ściany:

\[ P_{1} = (5\,\mathrm{cm})^{2} = 25\,\mathrm{cm}^{2} \]

Następnie mnożymy je przez liczbę ścian:

\[ P_{c} = 6 \cdot 25\,\mathrm{cm}^{2} = 150\,\mathrm{cm}^{2} \]

Odpowiedź: pole powierzchni całkowitej sześcianu wynosi \( 150\,\mathrm{cm}^{2} \).

W tym przypadku jednostką są centymetry kwadratowe, ponieważ obliczamy powierzchnię, a nie objętość.

Pole jednej ściany, pole boczne i pole całkowite

Nie każde zadanie dotyczy wszystkich sześciu ścian. Warto rozróżniać trzy wielkości:

  • Pole jednej ściany: \( P_{1} = a^{2} \).
  • Pole powierzchni bocznej: \( P_{b} = 4a^{2} \) – suma pól czterech ścian bocznych, gdy dwie przeciwległe ściany przyjmiemy za podstawy.
  • Pole powierzchni całkowitej: \( P_{c} = 6a^{2} \) – suma pól wszystkich sześciu ścian.

Jeśli w zadaniu pojawia się samo określenie „pole sześcianu”, zwykle chodzi o pole powierzchni całkowitej. Zawsze jednak przeczytaj dokładnie, które ściany należy uwzględnić.

Objętość i pole sześcianu w jednym zadaniu

Zadanie: sześcienna kostka ma krawędź długości \( 4\,\mathrm{dm} \). Oblicz jej objętość i pole powierzchni całkowitej.

Krok 1. Zapisz dane

\[ a = 4\,\mathrm{dm} \]

Krok 2. Oblicz objętość

\[ V = a^{3} = (4\,\mathrm{dm})^{3} = 64\,\mathrm{dm}^{3} \]

Krok 3. Oblicz pole powierzchni całkowitej

\[ P_{c} = 6a^{2} = 6 \cdot (4\,\mathrm{dm})^{2} = 96\,\mathrm{dm}^{2} \]

Odpowiedź: objętość kostki wynosi \( 64\,\mathrm{dm}^{3} \), a jej pole powierzchni całkowitej wynosi \( 96\,\mathrm{dm}^{2} \).

Nie porównujemy tych wyników tak, jakby opisywały tę samą wielkość. Jeden dotyczy przestrzeni, drugi powierzchni – mają inne znaczenie i inne jednostki.

Jednostki pola i objętości – jak je przeliczać?

Przy zamianie jednostek trzeba uwzględnić potęgę. Skoro decymetr ma dziesięć centymetrów, to kwadrat o boku jednego decymetra mieści sto kwadratów o boku jednego centymetra, a sześcian o krawędzi jednego decymetra mieści tysiąc sześcianów o krawędzi jednego centymetra.

\[ 1\,\mathrm{dm} = 10\,\mathrm{cm} \]

\[ 1\,\mathrm{dm}^{2} = 100\,\mathrm{cm}^{2} \]

\[ 1\,\mathrm{dm}^{3} = 1000\,\mathrm{cm}^{3} \]

Rodzaj jednostek Przydatne przeliczenie
Pole \( 1\,\mathrm{m}^{2} = 10\,000\,\mathrm{cm}^{2} \)
Objętość \( 1\,\mathrm{m}^{3} = 1\,000\,000\,\mathrm{cm}^{3} \)
Objętość i pojemność \( 1\,\mathrm{dm}^{3} = 1\,\mathrm{l} \)
Objętość i pojemność \( 1\,\mathrm{cm}^{3} = 1\,\mathrm{ml} \)

Przykład: pojemność sześciennego zbiornika

Wnętrze zbiornika ma kształt sześcianu o krawędzi \( 20\,\mathrm{cm} \). Ile litrów wody pomieści po napełnieniu do pełna?

Najpierw zamieniamy długość krawędzi na decymetry, aby wynik od razu otrzymać w decymetrach sześciennych:

\[ 20\,\mathrm{cm} = 2\,\mathrm{dm} \]

\[ V = (2\,\mathrm{dm})^{3} = 8\,\mathrm{dm}^{3} = 8\,\mathrm{l} \]

Odpowiedź: zbiornik pomieści \( 8\,\mathrm{l} \) wody. W tym obliczeniu wykorzystujemy wymiary wnętrza, a nie zewnętrzne wymiary zbiornika.

Jak obliczyć krawędź sześcianu, znając objętość lub pole?

Czasem zadanie jest odwrócone: znamy objętość albo pole powierzchni, ale nie znamy krawędzi. Wtedy korzystamy z pierwiastkowania, czyli działania odwrotnego do potęgowania.

Krawędź sześcianu z objętości

Ze wzoru \( V = a^{3} \) otrzymujemy:

\[ a = \sqrt[3]{V} \]

Pierwiastek sześcienny oznacza, że szukamy liczby, która pomnożona przez siebie trzy razy jako czynnik daje wskazaną wartość.

Przykład: objętość sześcianu wynosi \( 216\,\mathrm{cm}^{3} \). Ponieważ \( 6 \cdot 6 \cdot 6 = 216 \), długość krawędzi wynosi:

\[ a = \sqrt[3]{216\,\mathrm{cm}^{3}} = 6\,\mathrm{cm} \]

Krawędź sześcianu z pola powierzchni całkowitej

Ze wzoru \( P_{c} = 6a^{2} \) najpierw wyznaczamy pole jednej ściany, dzieląc pole całkowite przez sześć. Następnie obliczamy pierwiastek kwadratowy:

\[ a^{2} = \frac{P_{c}}{6} \]

\[ a = \sqrt{\frac{P_{c}}{6}} \]

Przykład: pole powierzchni całkowitej sześcianu wynosi \( 294\,\mathrm{cm}^{2} \).

\[ a = \sqrt{\frac{294\,\mathrm{cm}^{2}}{6}} = \sqrt{49\,\mathrm{cm}^{2}} = 7\,\mathrm{cm} \]

Wybieramy dodatnią długość, ponieważ krawędź bryły nie może mieć długości ujemnej.

Jak zmiana krawędzi wpływa na pole i objętość?

Dwukrotne zwiększenie krawędzi nie oznacza dwukrotnego zwiększenia pola ani objętości. Wynika to z potęg występujących we wzorach.

Jeśli krawędź zwiększymy dwukrotnie, pole powierzchni wzrośnie czterokrotnie:

\[ 6(2a)^{2} = 24a^{2} = 4 \cdot 6a^{2} \]

Objętość wzrośnie natomiast ośmiokrotnie:

\[ (2a)^{3} = 8a^{3} \]

Ogólnie: jeśli długość krawędzi pomnożymy przez dodatnią liczbę \( k \), pole powierzchni zostanie pomnożone przez \( k^{2} \), a objętość przez \( k^{3} \).

Krawędź Pole powierzchni całkowitej Objętość
\( 1\,\mathrm{cm} \) \( 6\,\mathrm{cm}^{2} \) \( 1\,\mathrm{cm}^{3} \)
\( 2\,\mathrm{cm} \) \( 24\,\mathrm{cm}^{2} \) \( 8\,\mathrm{cm}^{3} \)
\( 3\,\mathrm{cm} \) \( 54\,\mathrm{cm}^{2} \) \( 27\,\mathrm{cm}^{3} \)
\( 4\,\mathrm{cm} \) \( 96\,\mathrm{cm}^{2} \) \( 64\,\mathrm{cm}^{3} \)

Najczęstsze błędy w obliczeniach

  • Mylenie potęgowania z mnożeniem przez wykładnik. Dla krawędzi \( 4\,\mathrm{cm} \) obliczamy \( 4^{3} = 4 \cdot 4 \cdot 4 = 64 \), a nie iloczyn czterech i trzech.
  • Pomijanie sześciu ścian. Wyrażenie \( a^{2} \) opisuje pole jednej ściany. Aby otrzymać pole całkowite, trzeba pomnożyć je przez sześć.
  • Nieprawidłowa kolejność działań. We wzorze \( 6a^{2} \) najpierw podnosimy długość krawędzi do kwadratu, a potem mnożymy wynik przez sześć. Nie podnosimy całego iloczynu \( 6a \) do kwadratu.
  • Niewłaściwe jednostki. Pole podajemy w jednostkach kwadratowych, np. \( \mathrm{cm}^{2} \), a objętość w sześciennych, np. \( \mathrm{cm}^{3} \).
  • Mylenie krawędzi z przekątną. We wzorach \( V = a^{3} \) oraz \( P_{c} = 6a^{2} \) litera \( a \) oznacza krawędź. Jeśli zadanie podaje długość przekątnej, trzeba najpierw wyznaczyć krawędź.
  • Liczenie wszystkich ścian mimo innej treści zadania. Jeśli obliczasz powierzchnię materiału na pudełko bez pokrywki, uwzględniasz pięć ścian, a nie sześć, zakładając pominięcie grubości materiału i zakładek.

Ćwiczenia do samodzielnego rozwiązania

Spróbuj wykonać poniższe zadania bez zaglądania do odpowiedzi. W każdym zapisz dane, wybierz wzór i dopisz jednostkę wyniku.

  1. Oblicz objętość i pole powierzchni całkowitej sześcianu o krawędzi \( 3\,\mathrm{cm} \).
  2. Objętość sześcianu wynosi \( 125\,\mathrm{dm}^{3} \). Jaką długość ma jego krawędź?
  3. Pole powierzchni całkowitej sześcianu wynosi \( 384\,\mathrm{cm}^{2} \). Oblicz długość krawędzi.
  4. Ile materiału potrzeba na pięć ścian pudełka bez pokrywki, jeśli każda ściana jest kwadratem o boku \( 10\,\mathrm{cm} \)? Pomiń grubość materiału, zakładki i straty.

Odpowiedzi z obliczeniami

  1. Objętość: \( V = (3\,\mathrm{cm})^{3} = 27\,\mathrm{cm}^{3} \). Pole całkowite: \( P_{c} = 6 \cdot (3\,\mathrm{cm})^{2} = 54\,\mathrm{cm}^{2} \).
  2. Krawędź: \( a = \sqrt[3]{125\,\mathrm{dm}^{3}} = 5\,\mathrm{dm} \).
  3. Pole jednej ściany wynosi \( 384\,\mathrm{cm}^{2} : 6 = 64\,\mathrm{cm}^{2} \), zatem \( a = \sqrt{64\,\mathrm{cm}^{2}} = 8\,\mathrm{cm} \).
  4. Pole pięciu ścian: \( 5 \cdot (10\,\mathrm{cm})^{2} = 500\,\mathrm{cm}^{2} \). Taka powierzchnia materiału jest potrzebna przy przyjętych założeniach.

Najważniejsze wzory na sześcian – podsumowanie

Do obliczenia objętości i pola sześcianu wystarczy długość jednej krawędzi. Zapamiętaj przede wszystkim, że objętość dotyczy przestrzeni, a pole powierzchni – ścian bryły.

Szukana wielkość Wzór
Objętość \( V = a^{3} \)
Pole jednej ściany \( P_{1} = a^{2} \)
Pole powierzchni bocznej \( P_{b} = 4a^{2} \)
Pole powierzchni całkowitej \( P_{c} = 6a^{2} \)
Krawędź z objętości \( a = \sqrt[3]{V} \)
Krawędź z pola całkowitego \( a = \sqrt{\frac{P_{c}}{6}} \)

Przy każdym zadaniu stosuj ten sam schemat: ustal, czego szukasz, odczytaj dane, wybierz wzór, podstaw wartości i sprawdź jednostkę. Dzięki temu wzory nie będą jedynie zapamiętanym zapisem – staną się narzędziem do rozwiązywania konkretnych problemów.

Warto przeczytać