Gdy pierwszy raz widzisz zapis typu sin 200° albo tg 315°, możesz się zastanawiać, czy wynik będzie dodatni, czy ujemny. Dobra wiadomość jest taka, że często nie musisz nawet liczyć. Wystarczy wiedzieć, w której ćwiartce układu współrzędnych leży dany kąt. Z tego artykułu dowiesz się, czym są ćwiartki trygonometryczne, skąd biorą się znaki sinusa, cosinusa, tangensa i cotangensa oraz jak z tej wiedzy korzystać w zadaniach. Poznasz też zależności między funkcjami trygonometrycznymi, które pozwalają obliczyć jedną funkcję, gdy znasz drugą.
Czym są ćwiartki trygonometryczne?
Zacznijmy od układu współrzędnych, który znasz z lekcji matematyki. Składa się z dwóch prostopadłych osi: poziomej osi \( x \) i pionowej osi \( y \). Przecinają się one w punkcie \( (0,0) \), zwanym początkiem układu współrzędnych. Osie dzielą płaszczyznę na cztery części. Nazywamy je ćwiartkami i numerujemy cyframi rzymskimi, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara:
- I ćwiartka – prawa górna część (\( x \gt 0 \), \( y \gt 0 \)),
- II ćwiartka – lewa górna część (\( x \lt 0 \), \( y \gt 0 \)),
- III ćwiartka – lewa dolna część (\( x \lt 0 \), \( y \lt 0 \)),
- IV ćwiartka – prawa dolna część (\( x \gt 0 \), \( y \lt 0 \)).
Zapamiętaj kierunek numeracji, bo to częsty powód pomyłek. Zaczynamy od prawej górnej części i idziemy w lewo, czyli przeciwnie do wskazówek zegara. Ten sam kierunek obowiązuje przy mierzeniu kątów w trygonometrii.
Jak ustawiamy kąt w układzie współrzędnych?
W trygonometrii kąt rysujemy w tzw. położeniu standardowym:
- Wierzchołek kąta umieszczamy w początku układu współrzędnych.
- Pierwsze ramię kąta kładziemy na dodatniej półosi \( x \) (to „prawa strona” osi poziomej).
- Drugie ramię obracamy przeciwnie do ruchu wskazówek zegara o dany kąt \( \alpha \).
To, w której ćwiartce znajdzie się drugie ramię, decyduje o ćwiartce kąta:
| Ćwiartka | Zakres kąta (stopnie) | Zakres kąta (radiany) |
|---|---|---|
| I | \( 0^{\circ} \lt \alpha \lt 90^{\circ} \) | \( 0 \lt \alpha \lt \frac{\pi}{2} \) |
| II | \( 90^{\circ} \lt \alpha \lt 180^{\circ} \) | \( \frac{\pi}{2} \lt \alpha \lt \pi \) |
| III | \( 180^{\circ} \lt \alpha \lt 270^{\circ} \) | \( \pi \lt \alpha \lt \frac{3\pi}{2} \) |
| IV | \( 270^{\circ} \lt \alpha \lt 360^{\circ} \) | \( \frac{3\pi}{2} \lt \alpha \lt 2\pi \) |
Zwróć uwagę na znaki nierówności. Są one ostre, bo kąty \( 0^{\circ} \), \( 90^{\circ} \), \( 180^{\circ} \), \( 270^{\circ} \) i \( 360^{\circ} \) leżą dokładnie na osiach, a nie wewnątrz żadnej ćwiartki. Tym przypadkom przyjrzymy się osobno.
Przykład 1. W której ćwiartce leży kąt \( 135^{\circ} \)?
Ponieważ \( 90^{\circ} \lt 135^{\circ} \lt 180^{\circ} \), kąt leży w II ćwiartce.
Przykład 2. W której ćwiartce leży kąt \( 250^{\circ} \)?
Ponieważ \( 180^{\circ} \lt 250^{\circ} \lt 270^{\circ} \), kąt leży w III ćwiartce.
Skąd biorą się znaki funkcji trygonometrycznych?
Możesz po prostu nauczyć się tabeli ze znakami na pamięć. Znacznie lepiej jednak zrozumieć, skąd te znaki wynikają, bo wtedy nie zapomnisz ich w trakcie sprawdzianu.
Definicje funkcji w układzie współrzędnych
Wybierzmy dowolny punkt \( P(x, y) \) leżący na drugim ramieniu kąta \( \alpha \), inny niż początek układu współrzędnych. Niech \( r \) oznacza odległość tego punktu od początku układu:
\[ r = \sqrt{x^{2} + y^{2}} \]
Odległość jest zawsze dodatnia, więc \( r \gt 0 \). Funkcje trygonometryczne kąta \( \alpha \) definiujemy wtedy tak:
\[ \sin\alpha = \frac{y}{r}, \qquad \cos\alpha = \frac{x}{r}, \qquad \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{y}{x}, \qquad \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{x}{y} \]
Tangens jest określony tylko wtedy, gdy \( x \neq 0 \), a cotangens tylko wtedy, gdy \( y \neq 0 \), bo przez zero dzielić nie wolno.
Zauważ, co z tego wynika:
- \( r \) jest zawsze dodatnie, więc o znaku sinusa decyduje wyłącznie znak \( y \), a o znaku cosinusa wyłącznie znak \( x \).
- Tangens i cotangens są ilorazami \( x \) i \( y \). Będą więc dodatnie, gdy \( x \) i \( y \) mają ten sam znak, a ujemne, gdy mają różne znaki.
Okrąg jednostkowy – najprostszy sposób zapamiętania
Jeżeli wybierzemy punkt tak, by \( r = 1 \), czyli punkt leżący na okręgu o promieniu 1 (tzw. okręgu jednostkowym), wzory bardzo się upraszczają:
\[ \sin\alpha = y, \qquad \cos\alpha = x \]
Oznacza to, że cosinus kąta to pierwsza współrzędna punktu na okręgu, a sinus to druga współrzędna. Znak sinusa to więc po prostu informacja, czy punkt leży nad osią \( x \) (plus), czy pod nią (minus). Znak cosinusa mówi, czy punkt leży na prawo od osi \( y \) (plus), czy na lewo (minus).
Znaki w poszczególnych ćwiartkach – krok po kroku
Sprawdźmy każdą ćwiartkę osobno:
- I ćwiartka: \( x \gt 0 \), \( y \gt 0 \). Zatem \( \sin\alpha \gt 0 \), \( \cos\alpha \gt 0 \). Iloraz dwóch dodatnich liczb jest dodatni, więc także \( \mathrm{tg}\,\alpha \gt 0 \) i \( \mathrm{ctg}\,\alpha \gt 0 \). Wszystkie funkcje są dodatnie.
- II ćwiartka: \( x \lt 0 \), \( y \gt 0 \). Zatem \( \sin\alpha \gt 0 \), ale \( \cos\alpha \lt 0 \). Iloraz liczb o różnych znakach jest ujemny, więc \( \mathrm{tg}\,\alpha \lt 0 \) i \( \mathrm{ctg}\,\alpha \lt 0 \). Dodatni jest tylko sinus.
- III ćwiartka: \( x \lt 0 \), \( y \lt 0 \). Zatem \( \sin\alpha \lt 0 \) i \( \cos\alpha \lt 0 \). Iloraz dwóch liczb ujemnych jest dodatni, więc \( \mathrm{tg}\,\alpha \gt 0 \) i \( \mathrm{ctg}\,\alpha \gt 0 \). Dodatnie są tangens i cotangens.
- IV ćwiartka: \( x \gt 0 \), \( y \lt 0 \). Zatem \( \sin\alpha \lt 0 \), ale \( \cos\alpha \gt 0 \). Iloraz liczb o różnych znakach jest ujemny, więc \( \mathrm{tg}\,\alpha \lt 0 \) i \( \mathrm{ctg}\,\alpha \lt 0 \). Dodatni jest tylko cosinus.
Rysunek: ćwiartki i znaki funkcji
Poniższy rysunek zbiera wszystkie informacje w jednym miejscu. Dla każdej ćwiartki pokazano znaki czterech funkcji.
Rys. 1. Ćwiartki układu współrzędnych i znaki funkcji trygonometrycznych.
Tabela znaków funkcji trygonometrycznych
Oto zestawienie, które warto mieć przed oczami podczas nauki:
| Ćwiartka | \( \sin\alpha \) | \( \cos\alpha \) | \( \mathrm{tg}\,\alpha \) | \( \mathrm{ctg}\,\alpha \) |
|---|---|---|---|---|
| I | + | + | + | + |
| II | + | − | − | − |
| III | − | − | + | + |
| IV | − | + | − | − |
Jak to zapamiętać?
Istnieje kilka prostych sposobów:
- Sposób „co jest dodatnie”. Idź ćwiartkami od I do IV i zapamiętaj, która funkcja (lub funkcje) jest dodatnia:
- I – wszystkie,
- II – sinus,
- III – tangens (i cotangens),
- IV – cosinus.
Pierwsze litery to W, S, T, C. Możesz zbudować własne zdanie, np. „Wszystkie Sowy Tańczą Cicho”. Im głupsze zdanie, tym łatwiej je zapamiętać.
- Sposób „dwa na dwa”. Sinus jest dodatni nad osią \( x \), czyli w ćwiartkach I i II. Cosinus jest dodatni na prawo od osi \( y \), czyli w ćwiartkach I i IV. Tangens i cotangens są dodatnie tam, gdzie sinus i cosinus mają ten sam znak, czyli w ćwiartkach I i III.
- Sposób „odtwórz z definicji”. Jeśli zapomnisz tabelę, naszkicuj układ współrzędnych i wybierz punkt w danej ćwiartce, np. \( (-2, 3) \) w II ćwiartce. Wtedy \( x \lt 0 \), \( y \gt 0 \) i od razu widzisz znaki.
Pamiętaj, że tangens i cotangens zawsze mają ten sam znak. Wynika to stąd, że \( \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{1}{\mathrm{tg}\,\alpha} \), a odwrotność liczby ma zawsze ten sam znak co ona sama.
Kąty leżące na osiach
Co się dzieje, gdy ramię kąta leży dokładnie na jednej z osi? Wtedy kąt nie należy do żadnej ćwiartki. Wartości funkcji są jednak łatwe do odczytania z okręgu jednostkowego, bo punkt ma współrzędne \( (1,0) \), \( (0,1) \), \( (-1,0) \) lub \( (0,-1) \).
| Kąt \( \alpha \) | Punkt na okręgu | \( \sin\alpha \) | \( \cos\alpha \) | \( \mathrm{tg}\,\alpha \) | \( \mathrm{ctg}\,\alpha \) |
|---|---|---|---|---|---|
| \( 0^{\circ} \) | \( (1, 0) \) | 0 | 1 | 0 | nie istnieje |
| \( 90^{\circ} \) | \( (0, 1) \) | 1 | 0 | nie istnieje | 0 |
| \( 180^{\circ} \) | \( (-1, 0) \) | 0 | −1 | 0 | nie istnieje |
| \( 270^{\circ} \) | \( (0, -1) \) | −1 | 0 | nie istnieje | 0 |
| \( 360^{\circ} \) | \( (1, 0) \) | 0 | 1 | 0 | nie istnieje |
Dlaczego na przykład \( \mathrm{tg}\,90^{\circ} \) nie istnieje? Dla punktu \( (0,1) \) mamy \( x = 0 \), a tangens to \( \frac{y}{x} = \frac{1}{0} \). Dzielenia przez zero nie da się wykonać, więc tangens po prostu nie jest tam określony. Analogicznie cotangens nie istnieje dla kątów, w których \( y = 0 \), czyli \( 0^{\circ} \), \( 180^{\circ} \), \( 360^{\circ} \).
Wniosek jest bardzo praktyczny: wartości sinusa i cosinusa zawsze zawierają się w przedziale od −1 do 1, bo są współrzędnymi punktu na okręgu o promieniu 1:
\[ -1 \le \sin\alpha \le 1, \qquad -1 \le \cos\alpha \le 1 \]
Jeśli więc w zadaniu wyjdzie Ci \( \sin\alpha = 2 \), na pewno zrobiłeś błąd w obliczeniach.
Wartości funkcji dla kątów charakterystycznych
Aby wyznaczać wartości funkcji w kolejnych ćwiartkach, potrzebujesz wartości dla trzech podstawowych kątów z pierwszej ćwiartki. Warto je znać na pamięć:
| Kąt \( \alpha \) | \( 30^{\circ} \) | \( 45^{\circ} \) | \( 60^{\circ} \) |
|---|---|---|---|
| \( \sin\alpha \) | \( \frac{1}{2} \) | \( \frac{\sqrt{2}}{2} \) | \( \frac{\sqrt{3}}{2} \) |
| \( \cos\alpha \) | \( \frac{\sqrt{3}}{2} \) | \( \frac{\sqrt{2}}{2} \) | \( \frac{1}{2} \) |
| \( \mathrm{tg}\,\alpha \) | \( \frac{\sqrt{3}}{3} \) | \( 1 \) | \( \sqrt{3} \) |
| \( \mathrm{ctg}\,\alpha \) | \( \sqrt{3} \) | \( 1 \) | \( \frac{\sqrt{3}}{3} \) |
Wartości w pozostałych ćwiartkach będą takie same co do wartości bezwzględnej, zmieni się tylko znak. Pokazuje to następny rozdział.
Redukcja do pierwszej ćwiartki – kąt odniesienia
Skoro znamy wartości dla kątów \( 30^{\circ} \), \( 45^{\circ} \), \( 60^{\circ} \), to jak policzyć np. \( \sin 150^{\circ} \) albo \( \cos 225^{\circ} \)? Odpowiedź: sprowadzamy kąt do I ćwiartki za pomocą kąta odniesienia \( \beta \), czyli ostrego kąta między ramieniem kąta \( \alpha \) a osią \( x \). Następnie dobieramy odpowiedni znak według ćwiartki.
| Ćwiartka | Kąt odniesienia \( \beta \) | \( \sin\alpha \) | \( \cos\alpha \) | \( \mathrm{tg}\,\alpha \) | \( \mathrm{ctg}\,\alpha \) |
|---|---|---|---|---|---|
| II | \( \beta = 180^{\circ} – \alpha \) | \( \sin\beta \) | \( -\cos\beta \) | \( -\mathrm{tg}\,\beta \) | \( -\mathrm{ctg}\,\beta \) |
| III | \( \beta = \alpha – 180^{\circ} \) | \( -\sin\beta \) | \( -\cos\beta \) | \( \mathrm{tg}\,\beta \) | \( \mathrm{ctg}\,\beta \) |
| IV | \( \beta = 360^{\circ} – \alpha \) | \( -\sin\beta \) | \( \cos\beta \) | \( -\mathrm{tg}\,\beta \) | \( -\mathrm{ctg}\,\beta \) |
Nie musisz uczyć się tej tabeli osobno. Wystarczy trzymać się prostego schematu w trzech krokach:
- Ustal, w której ćwiartce leży kąt, i zapisz znak szukanej funkcji (z tabeli znaków).
- Wyznacz kąt odniesienia \( \beta \) – jego odległość od najbliższego fragmentu osi \( x \), czyli od \( 180^{\circ} \) lub \( 360^{\circ} \) (albo \( 0^{\circ} \)).
- Oblicz wartość funkcji dla \( \beta \) i dopisz znak z kroku 1.
Przykłady krok po kroku
Przykład 3 – samo ustalanie znaku
Określ znak wyrażeń: a) \( \sin 200^{\circ} \), b) \( \cos 300^{\circ} \), c) \( \mathrm{tg}\,150^{\circ} \), d) \( \mathrm{ctg}\,95^{\circ} \).
- a) \( 200^{\circ} \) leży w III ćwiartce (bo \( 180^{\circ} \lt 200^{\circ} \lt 270^{\circ} \)). Sinus w III ćwiartce jest ujemny, zatem \( \sin 200^{\circ} \lt 0 \).
- b) \( 300^{\circ} \) leży w IV ćwiartce. Cosinus jest tam dodatni, zatem \( \cos 300^{\circ} \gt 0 \).
- c) \( 150^{\circ} \) leży w II ćwiartce. Tangens jest tam ujemny, zatem \( \mathrm{tg}\,150^{\circ} \lt 0 \).
- d) \( 95^{\circ} \) leży w II ćwiartce (tuż za \( 90^{\circ} \)). Cotangens jest tam ujemny, zatem \( \mathrm{ctg}\,95^{\circ} \lt 0 \).
Przykład 4 – dokładna wartość funkcji
Oblicz: a) \( \sin 150^{\circ} \), b) \( \cos 225^{\circ} \), c) \( \mathrm{tg}\,300^{\circ} \).
a) \( \sin 150^{\circ} \)
- Kąt \( 150^{\circ} \) leży w II ćwiartce, gdzie sinus jest dodatni.
- Kąt odniesienia: \( \beta = 180^{\circ} – 150^{\circ} = 30^{\circ} \).
- \( \sin 150^{\circ} = +\sin 30^{\circ} = \frac{1}{2} \).
b) \( \cos 225^{\circ} \)
- Kąt \( 225^{\circ} \) leży w III ćwiartce, gdzie cosinus jest ujemny.
- Kąt odniesienia: \( \beta = 225^{\circ} – 180^{\circ} = 45^{\circ} \).
- \( \cos 225^{\circ} = -\cos 45^{\circ} = -\frac{\sqrt{2}}{2} \).
c) \( \mathrm{tg}\,300^{\circ} \)
- Kąt \( 300^{\circ} \) leży w IV ćwiartce, gdzie tangens jest ujemny.
- Kąt odniesienia: \( \beta = 360^{\circ} – 300^{\circ} = 60^{\circ} \).
- \( \mathrm{tg}\,300^{\circ} = -\mathrm{tg}\,60^{\circ} = -\sqrt{3} \).
Przykład 5 – funkcje trygonometryczne punktu
Punkt \( P(-3, 4) \) leży na końcowym ramieniu kąta \( \alpha \). Oblicz wartości funkcji trygonometrycznych tego kąta.
- Współrzędne: \( x = -3 \lt 0 \), \( y = 4 \gt 0 \), więc kąt leży w II ćwiartce.
- Odległość od początku układu: \( r = \sqrt{(-3)^{2} + 4^{2}} = \sqrt{9 + 16} = \sqrt{25} = 5 \).
- Wartości funkcji:
\[ \sin\alpha = \frac{4}{5}, \qquad \cos\alpha = \frac{-3}{5} = -\frac{3}{5}, \qquad \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{4}{-3} = -\frac{4}{3}, \qquad \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{-3}{4} = -\frac{3}{4} \]
Sprawdzamy ze znakami z tabeli. W II ćwiartce sinus jest dodatni, a pozostałe funkcje ujemne, i faktycznie tak wyszło.
Przykład 6 – w której ćwiartce leży kąt?
Wiadomo, że \( \sin\alpha \gt 0 \) oraz \( \mathrm{tg}\,\alpha \lt 0 \). W której ćwiartce leży kąt \( \alpha \)?
- Sinus jest dodatni w ćwiartkach I i II.
- Tangens jest ujemny w ćwiartkach II i IV.
- Obie informacje spełnia tylko II ćwiartka.
Takie zadania rozwiązuje się metodą „część wspólna”. Dla każdego warunku zapisujemy, które ćwiartki go spełniają, a potem wybieramy ćwiartkę, która występuje we wszystkich zbiorach.
Przykład 7 – znak iloczynu
Określ znak wyrażenia \( \sin 100^{\circ} \cdot \cos 200^{\circ} \cdot \mathrm{tg}\,300^{\circ} \).
- \( 100^{\circ} \) – II ćwiartka, więc \( \sin 100^{\circ} \gt 0 \).
- \( 200^{\circ} \) – III ćwiartka, więc \( \cos 200^{\circ} \lt 0 \).
- \( 300^{\circ} \) – IV ćwiartka, więc \( \mathrm{tg}\,300^{\circ} \lt 0 \).
Mamy iloczyn: (+) · (−) · (−). Dwa minusy dają plus, więc wynik jest dodatni. Nie musieliśmy liczyć dokładnych wartości.
Kąty większe niż 360° i kąty ujemne
W zadaniach pojawiają się też kąty takie jak \( 750^{\circ} \) albo \( -60^{\circ} \). Nie ma w tym nic strasznego, bo pełny obrót ma \( 360^{\circ} \), a po pełnym obrocie wracamy w to samo miejsce. Dlatego:
\[ \sin(\alpha + k \cdot 360^{\circ}) = \sin\alpha, \qquad \cos(\alpha + k \cdot 360^{\circ}) = \cos\alpha \]
dla dowolnej liczby całkowitej \( k \). To samo dotyczy tangensa i cotangensa. Wystarczy więc dodawać lub odejmować wielokrotności 360°, aż dostaniemy kąt z przedziału od \( 0^{\circ} \) do \( 360^{\circ} \).
Przykład 8. Oblicz \( \sin 750^{\circ} \).
Zauważ, że \( 750^{\circ} = 2 \cdot 360^{\circ} + 30^{\circ} \). Dwa pełne obroty „znikają”, zostaje \( 30^{\circ} \). Zatem \( \sin 750^{\circ} = \sin 30^{\circ} = \frac{1}{2} \).
Przykład 9. Oblicz \( \cos(-60^{\circ}) \) i \( \sin(-60^{\circ}) \).
Kąt ujemny oznacza obrót zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Dodajemy \( 360^{\circ} \): \( -60^{\circ} + 360^{\circ} = 300^{\circ} \), czyli IV ćwiartka. W IV ćwiartce kąt odniesienia to \( 60^{\circ} \), a cosinus jest dodatni, sinus ujemny:
\[ \cos(-60^{\circ}) = \cos 60^{\circ} = \frac{1}{2}, \qquad \sin(-60^{\circ}) = -\sin 60^{\circ} = -\frac{\sqrt{3}}{2} \]
Zależności między funkcjami trygonometrycznymi
Funkcje sinus, cosinus, tangens i cotangens tego samego kąta są ze sobą powiązane. Dzięki temu, znając jedną z nich, możemy obliczyć pozostałe. Najważniejsze zależności to:
\[ \sin^{2}\alpha + \cos^{2}\alpha = 1 \]
To tzw. jedynka trygonometryczna. Wynika z twierdzenia Pitagorasa dla punktu na okręgu jednostkowym: skoro \( x^{2} + y^{2} = 1 \), a \( x = \cos\alpha \), \( y = \sin\alpha \), to dostajemy powyższy wzór. Zapis \( \sin^{2}\alpha \) oznacza \( (\sin\alpha)^{2} \).
\[ \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}, \qquad \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{\cos\alpha}{\sin\alpha} \]
\[ \mathrm{tg}\,\alpha \cdot \mathrm{ctg}\,\alpha = 1, \qquad \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{1}{\mathrm{tg}\,\alpha} \]
Wzór na tangens wynika bezpośrednio z definicji: \( \frac{y}{x} = \frac{y/r}{x/r} = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} \). Pierwszy wzór z tej grupy obowiązuje, gdy \( \cos\alpha \neq 0 \). Drugi wymaga, by \( \sin\alpha \neq 0 \). Ostatnie dwa wzory są poprawne tylko dla kątów, dla których oba rozważane tangensy i cotangensy istnieją.
Jak ćwiartka pomaga w obliczeniach?
Z jedynki trygonometrycznej możemy wyliczyć:
\[ \sin\alpha = \pm\sqrt{1 – \cos^{2}\alpha}, \qquad \cos\alpha = \pm\sqrt{1 – \sin^{2}\alpha} \]
Pojawia się tu symbol \( \pm \): pierwiastek może dać wartość dodatnią lub ujemną, a matematyka sama nie wie, którą wybrać. Właśnie tu przydają się ćwiartki. Znak wybieramy na podstawie tego, w której ćwiartce leży kąt.
Przykład 10 – obliczanie pozostałych funkcji
Wiadomo, że \( \sin\alpha = \frac{3}{5} \) oraz kąt \( \alpha \) leży w II ćwiartce. Oblicz \( \cos\alpha \), \( \mathrm{tg}\,\alpha \) i \( \mathrm{ctg}\,\alpha \).
- Z jedynki trygonometrycznej: \( \cos^{2}\alpha = 1 – \sin^{2}\alpha = 1 – \frac{9}{25} = \frac{16}{25} \).
- Stąd \( \cos\alpha = \frac{4}{5} \) lub \( \cos\alpha = -\frac{4}{5} \).
- W II ćwiartce cosinus jest ujemny, więc \( \cos\alpha = -\frac{4}{5} \).
- Obliczamy tangens: \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} = \frac{3/5}{-4/5} = -\frac{3}{4} \).
- Obliczamy cotangens: \( \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{1}{\mathrm{tg}\,\alpha} = -\frac{4}{3} \).
Gdybyśmy zignorowali informację o ćwiartce, nie wiedzielibyśmy, który znak wybrać. To pokazuje, jak ważna jest ta wiedza.
Przykład 11 – kąt w III ćwiartce
Wiadomo, że \( \cos\alpha = -\frac{5}{13} \) oraz kąt \( \alpha \) leży w III ćwiartce. Oblicz \( \sin\alpha \) i \( \mathrm{tg}\,\alpha \).
- \( \sin^{2}\alpha = 1 – \cos^{2}\alpha = 1 – \frac{25}{169} = \frac{144}{169} \).
- Stąd \( \sin\alpha = \pm\frac{12}{13} \). W III ćwiartce sinus jest ujemny, więc \( \sin\alpha = -\frac{12}{13} \).
- \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{-12/13}{-5/13} = \frac{12}{5} \). Wynik jest dodatni, zgodnie z tabelą, bo w III ćwiartce tangens jest dodatni.
Funkcje trygonometryczne w radianach
W wielu zadaniach, szczególnie w liceum, kąty zapisuje się w radianach. Najważniejsza zależność to \( 180^{\circ} = \pi \) rad. Ćwiartki wyglądają wtedy tak:
- I ćwiartka: od \( 0 \) do \( \frac{\pi}{2} \),
- II ćwiartka: od \( \frac{\pi}{2} \) do \( \pi \),
- III ćwiartka: od \( \pi \) do \( \frac{3\pi}{2} \),
- IV ćwiartka: od \( \frac{3\pi}{2} \) do \( 2\pi \).
Znaki funkcji w ćwiartkach nie zmieniają się, bo zmienia się tylko jednostka miary kąta, a nie położenie ramienia.
Przykład 12. Oblicz \( \sin\frac{5\pi}{6} \).
Przeliczmy na stopnie: \( \frac{5\pi}{6} = \frac{5}{6} \cdot 180^{\circ} = 150^{\circ} \), czyli II ćwiartka, gdzie sinus jest dodatni. Kąt odniesienia to \( 30^{\circ} \), czyli \( \frac{\pi}{6} \). Zatem \( \sin\frac{5\pi}{6} = \sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2} \).
Najczęstsze błędy i jak ich uniknąć
- Zła kolejność ćwiartek. Ćwiartki numerujemy przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, zaczynając od prawej górnej.
- Mylenie znaków sinusa i cosinusa. Pamiętaj, że sinus odpowiada współrzędnej \( y \) (góra–dół), a cosinus współrzędnej \( x \) (prawo–lewo). Sinus jest dodatni „na górze”, cosinus „po prawej”.
- Zapominanie o ćwiartce przy pierwiastkowaniu. Pierwiastkując jedynkę trygonometryczną, zawsze dopisz \( \pm \), a potem wybierz znak na podstawie ćwiartki.
- Zła interpretacja kąta odniesienia. Kąt odniesienia liczymy od osi poziomej (czyli od \( 0^{\circ} \), \( 180^{\circ} \) lub \( 360^{\circ} \)), a nie od osi pionowej.
- Użycie kąta na osi jako kąta z ćwiartki. Kąty \( 90^{\circ} \), \( 180^{\circ} \), \( 270^{\circ} \) nie należą do żadnej ćwiartki. Dla nich wartości odczytujemy z okręgu jednostkowego (patrz tabela wyżej).
- Zapominanie, że niektóre wartości nie istnieją. Tangens nie istnieje dla \( 90^{\circ} \) i \( 270^{\circ} \), a cotangens dla \( 0^{\circ} \), \( 180^{\circ} \) i \( 360^{\circ} \).
- Zapominanie o pełnych obrotach. Przy kątach większych niż \( 360^{\circ} \) albo ujemnych najpierw dodaj lub odejmij wielokrotność \( 360^{\circ} \).
Sprawdź, czy rozumiesz – zadania do samodzielnego rozwiązania
- Określ znak: a) \( \sin 250^{\circ} \), b) \( \cos 120^{\circ} \), c) \( \mathrm{tg}\,340^{\circ} \), d) \( \mathrm{ctg}\,200^{\circ} \).
- Oblicz dokładnie: a) \( \sin 210^{\circ} \), b) \( \cos 120^{\circ} \), c) \( \mathrm{tg}\,225^{\circ} \), d) \( \cos 315^{\circ} \).
- W której ćwiartce leży kąt \( \alpha \), jeśli \( \cos\alpha \lt 0 \) i \( \mathrm{tg}\,\alpha \gt 0 \)?
- Wiadomo, że \( \cos\alpha = \frac{4}{5} \) i kąt \( \alpha \) leży w IV ćwiartce. Oblicz \( \sin\alpha \) i \( \mathrm{tg}\,\alpha \).
- Punkt \( P(-5, -12) \) leży na końcowym ramieniu kąta \( \alpha \). Oblicz \( \sin\alpha \), \( \cos\alpha \), \( \mathrm{tg}\,\alpha \).
- Oblicz \( \cos 780^{\circ} \).
Odpowiedzi
- a) ujemny (III ćwiartka), b) ujemny (II ćwiartka), c) ujemny (IV ćwiartka), d) dodatni (III ćwiartka).
- a) \( -\frac{1}{2} \) (III ćwiartka, kąt odniesienia \( 30^{\circ} \)), b) \( -\frac{1}{2} \) (II ćwiartka, kąt odniesienia \( 60^{\circ} \)), c) \( 1 \) (III ćwiartka, kąt odniesienia \( 45^{\circ} \), tangens dodatni), d) \( \frac{\sqrt{2}}{2} \) (IV ćwiartka, kąt odniesienia \( 45^{\circ} \)).
- III ćwiartka (cosinus ujemny: II lub III; tangens dodatni: I lub III).
- \( \sin^{2}\alpha = 1 – \frac{16}{25} = \frac{9}{25} \). W IV ćwiartce sinus jest ujemny, więc \( \sin\alpha = -\frac{3}{5} \), a \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{-3/5}{4/5} = -\frac{3}{4} \).
- \( r = \sqrt{25 + 144} = 13 \). Stąd \( \sin\alpha = -\frac{12}{13} \), \( \cos\alpha = -\frac{5}{13} \), \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{12}{5} \) (III ćwiartka).
- \( 780^{\circ} = 2 \cdot 360^{\circ} + 60^{\circ} \), więc \( \cos 780^{\circ} = \cos 60^{\circ} = \frac{1}{2} \).
Podsumowanie
Najważniejsze informacje z tego artykułu:
- Układ współrzędnych dzieli się na cztery ćwiartki numerowane przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
- Znaki funkcji wynikają z definicji: \( \sin\alpha = \frac{y}{r} \), \( \cos\alpha = \frac{x}{r} \), \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{y}{x} \), \( \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{x}{y} \), gdzie \( r \gt 0 \).
- W I ćwiartce wszystkie funkcje są dodatnie, w II tylko sinus, w III tylko tangens i cotangens, w IV tylko cosinus.
- Wartości funkcji dla dowolnego kąta możesz obliczyć, korzystając z kąta odniesienia i znaku odpowiedniego dla ćwiartki.
- Kąty na osiach (\( 0^{\circ} \), \( 90^{\circ} \), \( 180^{\circ} \), \( 270^{\circ} \)) nie leżą w żadnej ćwiartce, a część funkcji nie jest dla nich określona.
- Jedynka trygonometryczna \( \sin^{2}\alpha + \cos^{2}\alpha = 1 \) oraz wzory \( \mathrm{tg}\,\alpha = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} \), \( \mathrm{ctg}\,\alpha = \frac{1}{\mathrm{tg}\,\alpha} \) pozwalają policzyć brakujące funkcje, a ćwiartka podpowiada właściwy znak.
Jeśli chcesz utrwalić tę wiedzę, rób sobie szybkie szkice układu współrzędnych przy każdym zadaniu. Kilkanaście takich ćwiczeń wystarczy, by rozpoznawanie znaków i ćwiartek stało się odruchem.

Przeczytaj również
Czy kwadrat jest prostokątem? Wyjaśnienie na podstawie definicji
Podstawowe figury geometryczne – nazwy i najważniejsze cechy
Prawdopodobieństwo – wzory i przykłady zastosowania