Wyrazy z ó wymiennym uczeń najczęściej myli z u. Sama lista zasad ortograficznych tu nie wystarcza, potrzebne są dobrze ułożone ćwiczenia do wielokrotnego przerabiania. Najwygodniej pracuje się na gotowych kartach pracy – można je wydrukować, szybko skontrolować i odłożyć do teczki ucznia. Poniżej znajduje się prosty schemat tworzenia takich kart krok po kroku oraz gotowe pomysły na ćwiczenia do druku dla różnych klas. Całość jest tak zaplanowana, by dało się w kilka minut przygotować materiał na całą lekcję albo domową powtórkę.
Czym jest ó wymienne – krótkie przypomnienie
Na każdej karcie pracy z ó wymiennym przydaje się króciutka ściągawka – bez teoretycznego wykładu, tylko w punkt. Uczeń ma wtedy przed oczami prostą regułę, z której korzysta przy rozwiązywaniu zadań.
Wystarczy krótkie okienko na górze strony z objaśnieniem:
- ó wymienne – to takie, które w innych formach wyrazu zmienia się w: o, e, a, u, eń, i
- przykłady: stół – stoły, wóz – wozy, król – królewski, góra – górski, pióro – piórka
Pod definicją dobrze działa jedno zadanie rozgrzewkowe, np. polecenie: „Podkreśl wyrazy z ó wymiennym” i rząd wyrazów, wśród których są zarówno przykłady z ó wymiennym, jak i z niewymiennym (np. stół, sól, wóz, ból, król, stój). Dzięki temu uczeń od razu „wpada” w temat, zanim przejdzie do właściwych ćwiczeń.
Przygotowanie materiałów do druku
Przy planowaniu kart pracy z wyrazami z ó wymiennym wygodnie jest podzielić zadanie na dwa etapy: techniczny (format, układ), a dopiero potem merytoryczny (dobór słów i typów ćwiczeń). Taki porządek pozwala szybciej tworzyć kolejne zestawy, bo szablon pozostaje ten sam, zmienia się tylko treść.
Układ strony i poziom trudności
Najpraktyczniejszy jest format A4, poziomo – daje więcej miejsca na tabelki, rzędy wyrazów i notatki ucznia. Dobrze sprawdza się podział kartki na 3–4 wyraźne bloki: rozgrzewka, główne ćwiczenia, zadanie trudniejsze oraz krótka „dogrywka” na końcu (np. zadanie dodatkowe dla chętnych).
Dla młodszych klas (1–3) przydaje się większa czcionka i więcej wolnego miejsca między liniami. Uczeń ma wtedy przestrzeń na dopisywanie literek nad wyrazami i poprawki. Dla klas 4–6 można spokojnie zagęścić tekst, ale zawsze warto zostawić margines na bokach na uwagi lub oznaczenia poprawności.
Na górze strony warto przewidzieć linię na imię i nazwisko oraz datę – kartę można wtedy wpiąć w zeszyt lub segregator i traktować jako element systematycznej pracy nad ortografią. Ułatwia to też szybkie śledzenie postępów ucznia z tygodnia na tydzień.
Dobór słownictwa z ó wymiennym
Podstawą dobrych ćwiczeń jest lista wyrazów. Najlepiej ułożyć ją według klas lub poziomu zaawansowania. Dla początkujących wystarczą krótsze, częste słowa: stół, wóz, król, ból, wół, lód, próg, wór. Dla starszych uczniów można dołożyć trudniejsze: skórka, źródło, zbiórka, wióry, górnictwo, wójt, królewski.
Przy planowaniu listy dobrze jest od razu dopisywać formę wymienną, np. stół – stoły, ból – boleć, król – królewski. Taka para lub rodzina wyrazów będzie później podstawą ćwiczeń: odmiany, układania tabel, dopisywania brakujących liter. Ułatwia to też sprawdzanie, czy dane słowo rzeczywiście ma ó wymienne, a nie niewymienne.
Dobrze, gdy każde ćwiczenie opiera się na 6–10 wyrazach. To liczba wystarczająca do utrwalenia, a jednocześnie nieprzytłaczająca. Przy większej liczbie słów lepiej rozbić materiał na dwie karty pracy zamiast „upychać” wszystko na jednej.
Krótka lista „swoich” wyrazów z ó wymiennym, powtarzana w różnych typach zadań, uczy skuteczniej niż jednorazowe przerobienie długiej tabeli haseł.
Typ 1 – proste uzupełnianki dla klas 2–3
Najmłodsi uczniowie najlepiej reagują na zadania, gdzie od razu widać, co trzeba dopisać. Dlatego na pierwszych kartach pracy najprościej sprawdzają się klasyczne uzupełnianki i łączenie w pary. Schemat takiej strony można przygotować raz, a potem tylko podmieniać wyrazy.
Przykładowe zadanie do druku:
„Uzupełnij wyrazy ó lub u. Potem dopisz formę, w której słyszysz inną samogłoskę.”
st…ł – ………
w…z – ………
kr…l – ………
b…l – ………
g…ra – ………
Uczeń dopisuje najpierw ó lub u w pierwszym wyrazie, a potem formę wymienną: stół – stoły, wóz – wozy itd. Na jednej stronie można umieścić 2–3 takie zestawy, każdy na innej grupie słów. Druga połowa kartki może zawierać proste łączenie w pary, np.: „Połącz wyraz z ó z wyrazem, w którym słyszysz o, a, e lub u”. Uczeń rysuje linie między parami: stół – stoły, ból – boleć, król – królewski.
Typ 2 – ćwiczenia z odmianą wyrazów (klasy 3–5)
Kiedy uczeń zaczyna sobie radzić z samym rozpoznawaniem ó wymiennego, warto przejść do odmiany wyrazów i rodzin wyrazów. Tu świetnie sprawdzają się tabelki do wypełnienia. Takie ćwiczenia wymagają już nie tylko poprawnego zapisania wyrazu, ale też znajomości jego budowy i znaczenia.
Tabele odmiany do wypełnienia
Na wydruku dobrze prezentują się proste tabele, np. trzykolumnowe. W pierwszej kolumnie znajduje się forma podstawowa (rzeczownik w mianowniku), w drugiej – miejsce na formę z inną samogłoską, w trzeciej – zdanie z luką. Przykładowy układ:
1. Uzupełnij tabelę. Dopisz formę wyrazu, w której słyszysz inną samogłoskę, a potem wpisz wyraz w zdaniu.
| Forma podstawowa | Inna forma | Zdanie |
|---|---|---|
| stół | ………… | Na podwórku stoją dwa …………… |
| wóz | ………… | Na wieś pojechały trzy …………… |
| król | ………… | To jest zamek …………… |
Uczeń najpierw wpisuje formę wymienną (stoły, wozy, królewski), a dopiero potem używa jej w zdaniu. W ten sposób ćwiczy jednocześnie ortografię, odmianę i sensowność wypowiedzi. Dla bardziej zaawansowanych można zostawić tylko pierwszą kolumnę, a pozostałe dwie uzupełniane są samodzielnie.
Na drugiej części kartki można wprowadzić krótkie zadanie z rodzinami wyrazów, np.: „Pod każdym wyrazem dopisz trzy inne wyrazy z tej samej rodziny słowotwórczej”. Wydruk może zawierać 4–5 wyrazów w rzędzie, z miejscem na dopisywanie: król, królowa, królewicz, królewski, królestwo.
Typ 3 – teksty z lukami i szyfry (klasy 4–6)
Dla starszych uczniów zwykłe uzupełnianki są szybko zbyt proste. Wtedy przydają się krótkie teksty z lukami oraz formy trochę „łamiące rutynę” – szyfry, krzyżówki, labirynty literowe. Tego typu ćwiczenia można bez problemu przygotować w edytorze tekstu, a potem tylko powielać i drukować.
Łączenie ortografii z czytaniem ze zrozumieniem
Prosty tekst do druku może wyglądać tak: 6–8 zdań o jednej tematyce (np. wycieczka w góry), w których część wyrazów zapisano z luką na ó/u. Polecenie: „Przeczytaj cały tekst, a potem uzupełnij luki. Pod każdym wyrazem z ó wymiennym dopisz formę, w której słyszysz inną samogłoskę”.
Przykład fragmentu tekstu:
„Wczesnym ranem ruszyliśmy w g…ry. Każdy miał ciężki plecak i ciepły sweter. Po drodze minęliśmy st…ł z pamiątkami, na którym leżały drewniane figurki kr…li i zwierząt.”
Pod tekstem można zostawić 6–8 linii na dopisanie par: góry – górski, stół – stoły, król – królewski, wóz – wozy itd. Dzięki temu uczeń musi najpierw zrozumieć sens zdań, dopiero potem poprawnie uzupełnić wyrazy. To znacznie lepiej utrwala pisownię niż odrywane od kontekstu słówka.
Drugą część strony można przeznaczyć na prosty szyfr: np. tabela, w której każdej literze przypisany jest numer, a uczeń odczytuje zaszyfrowane słowa z ó wymiennym. Po odczytaniu ma zadanie dopisać formę wymienną. Wersja do druku powinna zawierać czytelną tabelę kodu (np. A–1, B–2 itd.) i kilka zaszyfrowanych haseł.
Jak drukować i używać kart pracy na lekcji i w domu
Gotowe karty z ćwiczeniami na ó wymienne zyskują na wartości, gdy są używane regularnie i z prostym systemem pracy. Sam wydruk to tylko połowa sukcesu, druga połowa to sposób, w jaki uczeń z nim pracuje.
- Wydruk i organizacja. Najpraktyczniej drukować karty jednostronnie na zwykłym papierze, a potem wpiąć je uczniowi do teczki „Ortografia”. Każda karta powinna mieć numer lub datę – ułatwia to późniejsze powtórki.
- Praca krok po kroku. Na lekcji lub w domu warto zacząć od rozgrzewki (pierwszy, najprostszy blok z góry), dopiero potem przechodzić do trudniejszych zadań. Jeżeli uczeń się gubi, można w danym dniu przerobić tylko połowę karty, a resztę zostawić na kolejne spotkanie.
- Samokontrola. Przydatne jest krótkie miejsce na końcu karty, gdzie uczeń może wypisać 3–4 słowa, które okazały się dla niego najtrudniejsze. Z tych słów można potem ułożyć kolejną mini-kartę tylko na powtórkę „kłopotliwych” haseł.
- Powtórki w odstępach. Zamiast drukować za każdym razem nowe zestawy, lepiej po 2–3 tygodniach wracać do tych samych kart. Uczeń sam zobaczy, że z czasem popełnia mniej błędów w tych samych słowach.
Przy pracy domowej sprawdza się prosty układ: jedna karta pracy na tydzień, podzielona na dwa–trzy krótkie bloki. Uczeń nie czuje wtedy „stosów zadań”, a jednocześnie regularnie wraca do pisowni wyrazów z ó wymiennym. Nauczyciel lub rodzic może szybko przejrzeć wypełnione karty, zaznaczyć tylko najważniejsze błędy kolorową kredką i kazać uczniowi przepisać poprawne formy na odwrocie kartki.
Tak przygotowany zestaw ćwiczeń do druku – od prostych uzupełnianek po teksty z lukami i szyfry – pozwala krok po kroku przeprowadzić ucznia od rozpoznawania ó wymiennego do swobodnego stosowania tej zasad w pisaniu. Wszystko na zwykłym papierze A4, gotowe do wykorzystania zarówno w klasie, jak i przy biurku w domu.
Przeczytaj również
Mowa zależna – ćwiczenia PDF do druku
There is there are – ćwiczenia i praktyczne zadania dla uczniów
Cie czy cię – jak zapisać poprawnie?