wsh.net.pl

Wyższa Szkoła Handlowa – studiuj razem z nami

Twierdzenie Pitagorasa – zastosowania i przykładowe zadania

Twierdzenie Pitagorasa to jedno z najważniejszych twierdzeń w matematyce szkolnej. Pojawia się na lekcjach geometrii, przy obliczaniu pól i długości, w geometrii analitycznej, w trygonometrii, a także w fizyce, budownictwie i informatyce. Dobra wiadomość jest taka, że jego idea jest prosta: jeśli znasz dwa boki trójkąta prostokątnego, możesz obliczyć trzeci. W tym artykule przejdziemy krok po kroku od podstaw do zadań, które regularnie pojawiają się na sprawdzianach i egzaminach.

Od czego zacząć? Trójkąt prostokątny i nazwy jego boków

Twierdzenie Pitagorasa dotyczy wyłącznie trójkątów prostokątnych, czyli takich, które mają jeden kąt prosty (równy \( 90^\circ \)). Taki kąt zaznacza się zwykle małym kwadracikiem w wierzchołku. Przykładem trójkąta prostokątnego jest narożnik kartki papieru przecięty po przekątnej.

Boki trójkąta prostokątnego mają specjalne nazwy:

  • przyprostokątne to dwa krótsze boki, które tworzą kąt prosty. Zwykle oznaczamy je literami \( a \) i \( b \);
  • przeciwprostokątna to najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego. Zwykle oznaczamy ją literą \( c \).

Zobacz to na rysunku. Kąt prosty jest w wierzchołku C, więc boki \( a \) i \( b \) są przyprostokątnymi, a bok \( c \) przeciwprostokątną.

Ważna wskazówka: przeciwprostokątna jest zawsze najdłuższym bokiem trójkąta prostokątnego i zawsze leży naprzeciwko kąta prostego. Jeśli nauczysz się ją szybko rozpoznawać, unikniesz najczęstszego błędu w zadaniach.

Na czym polega twierdzenie Pitagorasa?

Twierdzenie Pitagorasa mówi:

W trójkącie prostokątnym suma kwadratów długości przyprostokątnych jest równa kwadratowi długości przeciwprostokątnej.

Zapisujemy to wzorem:

\[ a^{2} + b^{2} = c^{2} \]

gdzie \( a \) i \( b \) to przyprostokątne, a \( c \) to przeciwprostokątna. Ten wzór nazywamy wzorem Pitagorasa.

Co to znaczy „kwadrat długości”?

Kwadrat liczby to ta liczba pomnożona przez siebie, na przykład \( 5^{2} = 5 \cdot 5 = 25 \). W geometrii ma to ładną interpretację: \( a^{2} \) to pole kwadratu zbudowanego na boku o długości \( a \). Twierdzenie Pitagorasa można więc opisać obrazowo:

Jeśli na każdym boku trójkąta prostokątnego zbudujesz kwadrat, to pole kwadratu zbudowanego na przeciwprostokątnej jest równe sumie pól dwóch pozostałych kwadratów.

Sprawdźmy to na liczbach: trójkąt 3, 4, 5

Weźmy trójkąt prostokątny o przyprostokątnych \( 3 \) i \( 4 \) oraz przeciwprostokątnej \( 5 \). Sprawdzamy:

  • pole kwadratu na pierwszej przyprostokątnej: \( 3^{2} = 9 \),
  • pole kwadratu na drugiej przyprostokątnej: \( 4^{2} = 16 \),
  • pole kwadratu na przeciwprostokątnej: \( 5^{2} = 25 \).

Rzeczywiście \( 9 + 16 = 25 \), więc \( 3^{2} + 4^{2} = 5^{2} \). Wzór działa.

Krótko o historii

Twierdzenie nosi imię greckiego matematyka i filozofa Pitagorasa z Samos (VI w. p.n.e.). Zależność ta była jednak znana dużo wcześniej. Babilończycy i Egipcjanie wykorzystywali ją w praktyce, między innymi przy wytyczaniu kątów prostych w budownictwie. Pitagorejczykom przypisuje się przede wszystkim ogólny dowód, że wzór działa dla każdego trójkąta prostokątnego.

Wzory wynikające z twierdzenia Pitagorasa

Wzór \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \) możesz przekształcać, zależnie od tego, którego boku szukasz. Poniżej znajdziesz trzy gotowe wersje.

Wzór na przeciwprostokątną

Gdy znasz obie przyprostokątne i szukasz przeciwprostokątnej, bierzesz pierwiastek z sumy kwadratów:

\[ c = \sqrt{a^{2} + b^{2}} \]

Wzór na przyprostokątną

Gdy znasz przeciwprostokątną i jedną przyprostokątną, szukasz drugiej przyprostokątnej. Odejmujesz kwadrat znanej przyprostokątnej od kwadratu przeciwprostokątnej, a następnie pierwiastkujesz:

\[ a = \sqrt{c^{2} – b^{2}} \qquad \text{lub} \qquad b = \sqrt{c^{2} – a^{2}} \]

Skąd się biorą te wzory?

Zaczynamy od \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \). Jeśli szukamy \( a \), odejmujemy \( b^{2} \) od obu stron równania:

\[ a^{2} = c^{2} – b^{2} \]

Potem wyciągamy pierwiastek kwadratowy z obu stron. Ponieważ długość boku jest dodatnia, bierzemy tylko wynik dodatni.

Prosty algorytm rozwiązywania zadań

  1. Narysuj trójkąt prostokątny i zaznacz kąt prosty.
  2. Oznacz boki: przeciwprostokątna to bok naprzeciw kąta prostego, czyli \( c \). Pozostałe to \( a \) i \( b \).
  3. Zapisz wzór \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \) i podstaw znane liczby.
  4. Rozwiąż równanie i wyciągnij pierwiastek.
  5. Sprawdź wynik: czy przeciwprostokątna jest najdłuższym bokiem? Czy podałeś jednostkę?

Obliczanie przeciwprostokątnej: przykłady

Przykład 1. Wynik całkowity

Zadanie: Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości \( 6 \) cm i \( 8 \) cm. Oblicz długość przeciwprostokątnej.

Rozwiązanie: Podstawiamy do wzoru \( c^{2} = a^{2} + b^{2} \):

\[ c^{2} = 6^{2} + 8^{2} = 36 + 64 = 100 \]

\[ c = \sqrt{100} = 10 \]

Odpowiedź: Przeciwprostokątna ma długość \( 10 \) cm.

Przykład 2. Wynik z pierwiastkiem

Zadanie: Przyprostokątne mają długości \( 5 \) cm i \( 7 \) cm. Oblicz przeciwprostokątną.

Rozwiązanie:

\[ c^{2} = 5^{2} + 7^{2} = 25 + 49 = 74 \]

\[ c = \sqrt{74} \approx 8{,}60 \]

Odpowiedź: Przeciwprostokątna ma długość \( \sqrt{74} \) cm, czyli około \( 8{,}6 \) cm.

Nie każdy wynik musi być liczbą całkowitą. Jeśli liczba pod pierwiastkiem nie jest kwadratem liczby naturalnej, zostawiamy wynik w postaci \( \sqrt{74} \) albo podajemy przybliżenie dziesiętne. Sprawdź, czy wynik ma sens: \( 8{,}6 \) jest większe niż \( 7 \) i niż \( 5 \), więc przeciwprostokątna faktycznie jest najdłuższym bokiem.

Obliczanie przyprostokątnej: przykłady

Przykład 3. Brakująca przyprostokątna

Zadanie: Przeciwprostokątna ma długość \( 13 \) cm, a jedna z przyprostokątnych \( 5 \) cm. Oblicz drugą przyprostokątną.

Rozwiązanie: Tym razem szukamy przyprostokątnej, więc odejmujemy:

\[ b^{2} = c^{2} – a^{2} = 13^{2} – 5^{2} = 169 – 25 = 144 \]

\[ b = \sqrt{144} = 12 \]

Odpowiedź: Druga przyprostokątna ma \( 12 \) cm.

Przykład 4. Wynik niecałkowity

Zadanie: Przeciwprostokątna ma \( 10 \) cm, a jedna przyprostokątna \( 7 \) cm. Oblicz drugą przyprostokątną.

Rozwiązanie:

\[ a^{2} = 10^{2} – 7^{2} = 100 – 49 = 51 \]

\[ a = \sqrt{51} \approx 7{,}14 \]

Odpowiedź: Druga przyprostokątna ma \( \sqrt{51} \) cm, czyli około \( 7{,}14 \) cm.

Uwaga: przy szukaniu przyprostokątnej odejmujemy, a przy szukaniu przeciwprostokątnej dodajemy. Jeśli odejmując, uzyskasz liczbę ujemną, to znaczy, że pomyliłeś boki. Przeciwprostokątna musi być dłuższa od przyprostokątnej.

Trójki pitagorejskie

Trzy liczby naturalne \( a \), \( b \), \( c \), które spełniają równanie \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \), nazywamy trójką pitagorejską. Trójkąty o takich bokach są prostokątne, a ich boki mają całkowite długości. Warto znać kilka z nich, bo pozwala to szybciej liczyć i od razu rozpoznawać znane trójkąty.

Przyprostokątna a Przyprostokątna b Przeciwprostokątna c Sprawdzenie
3 4 5 9 + 16 = 25
5 12 13 25 + 144 = 169
8 15 17 64 + 225 = 289
7 24 25 49 + 576 = 625
20 21 29 400 + 441 = 841
9 40 41 81 + 1600 = 1681

Jeśli pomnożysz wszystkie liczby trójki pitagorejskiej przez tę samą liczbę, dostaniesz kolejną trójkę. Z trójki \( 3, 4, 5 \) otrzymasz \( 6, 8, 10 \), a potem \( 9, 12, 15 \), \( 12, 16, 20 \) i tak dalej. Dlatego trójkąt z przykładu 1 (boki \( 6, 8, 10 \)) to po prostu dwa razy większy trójkąt „3-4-5”.

Twierdzenie odwrotne do twierdzenia Pitagorasa

Twierdzenie Pitagorasa działa też w drugą stronę:

Jeśli w trójkącie suma kwadratów dwóch krótszych boków jest równa kwadratowi najdłuższego boku, to ten trójkąt jest prostokątny.

Pozwala to sprawdzić, czy dany trójkąt ma kąt prosty, bez używania kątomierza.

Przykład 5. Czy trójkąt jest prostokątny?

Zadanie: Sprawdź, czy trójkąt o bokach \( 7 \), \( 24 \), \( 25 \) jest prostokątny.

Rozwiązanie: Najdłuższy bok to \( 25 \). Obliczamy obie strony:

\[ 7^{2} + 24^{2} = 49 + 576 = 625 \]

\[ 25^{2} = 625 \]

Obie wartości są równe, więc trójkąt jest prostokątny.

Przykład 6. Trójkąt, który nie jest prostokątny

Zadanie: Sprawdź, czy trójkąt o bokach \( 5 \), \( 6 \), \( 8 \) jest prostokątny.

Rozwiązanie:

\[ 5^{2} + 6^{2} = 25 + 36 = 61 \]

\[ 8^{2} = 64 \]

Ponieważ \( 61 \neq 64 \), trójkąt nie jest prostokątny. Skoro \( 61 \lt 64 \), to kąt naprzeciw najdłuższego boku jest rozwarty. Gdyby suma kwadratów krótszych boków była większa od kwadratu najdłuższego, wszystkie kąty byłyby ostre.

Pamiętaj: w sprawdzaniu zawsze porównujesz kwadrat najdłuższego boku z sumą kwadratów dwóch pozostałych.

Zastosowania twierdzenia Pitagorasa

Twierdzenie Pitagorasa nie ogranicza się do trójkątów narysowanych w zeszycie. Trójkąt prostokątny można znaleźć w wielu figurach i sytuacjach. Najczęstsze zastosowania pokażemy na przykładach.

Przekątna prostokąta

Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne. Boki prostokąta są ich przyprostokątnymi, a przekątna jest przeciwprostokątną.

Przykład 7. Oblicz długość przekątnej prostokąta o bokach \( 12 \) cm i \( 5 \) cm.

\[ d^{2} = 12^{2} + 5^{2} = 144 + 25 = 169 \]

\[ d = \sqrt{169} = 13 \]

Przekątna ma \( 13 \) cm. Ogólny wzór na przekątną prostokąta o bokach \( a \) i \( b \) to:

\[ d = \sqrt{a^{2} + b^{2}} \]

Przekątna kwadratu

Kwadrat to prostokąt o równych bokach. Przekątna kwadratu o boku \( a \) spełnia równanie:

\[ d^{2} = a^{2} + a^{2} = 2a^{2} \]

stąd

\[ d = a\sqrt{2} \]

Przykład 8. Oblicz przekątną kwadratu o boku \( 6 \) cm.

\[ d = 6\sqrt{2} \approx 6 \cdot 1{,}414 \approx 8{,}49 \text{ cm} \]

Ten wzór warto zapamiętać: przekątna kwadratu jest \( \sqrt{2} \) razy dłuższa od jego boku.

Wysokość trójkąta równoramiennego

Wysokość poprowadzona na podstawę trójkąta równoramiennego dzieli go na dwa równe trójkąty prostokątne. Dzieli też podstawę na pół.

Przykład 9. Trójkąt równoramienny ma podstawę \( 10 \) cm i ramiona po \( 13 \) cm. Oblicz wysokość i pole trójkąta.

Rozwiązanie: Połowa podstawy to \( 5 \) cm. Powstaje trójkąt prostokątny, w którym przeciwprostokątną jest ramię (\( 13 \) cm), jedną przyprostokątną połowa podstawy (\( 5 \) cm), a drugą wysokość \( h \):

\[ h^{2} = 13^{2} – 5^{2} = 169 – 25 = 144 \]

\[ h = 12 \text{ cm} \]

Pole trójkąta:

\[ P = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot 12 = 60 \text{ cm}^{2} \]

Wysokość trójkąta równobocznego

W trójkącie równobocznym o boku \( a \) wysokość dzieli podstawę na dwie części po \( \frac{a}{2} \). Z twierdzenia Pitagorasa:

\[ h^{2} + \left(\frac{a}{2}\right)^{2} = a^{2} \]

\[ h^{2} = a^{2} – \frac{a^{2}}{4} = \frac{3a^{2}}{4} \]

\[ h = \frac{a\sqrt{3}}{2} \]

Przykład 10. Oblicz wysokość trójkąta równobocznego o boku \( 8 \) cm.

\[ h = \frac{8\sqrt{3}}{2} = 4\sqrt{3} \approx 6{,}93 \text{ cm} \]

Drabina oparta o ścianę

Przykład 11. Drabina o długości \( 5 \) m jest oparta o pionową ścianę. Dolny koniec drabiny stoi w odległości \( 1{,}4 \) m od ściany. Na jakiej wysokości drabina dotyka ściany?

Rozwiązanie: Ściana jest prostopadła do podłogi, więc powstaje trójkąt prostokątny. Drabina jest przeciwprostokątną (\( 5 \) m), a przyprostokątnymi są odległość od ściany (\( 1{,}4 \) m) i szukana wysokość \( h \):

\[ h^{2} = 5^{2} – 1{,}4^{2} = 25 – 1{,}96 = 23{,}04 \]

\[ h = \sqrt{23{,}04} = 4{,}8 \text{ m} \]

Drabina dotyka ściany na wysokości \( 4{,}8 \) m.

Odległość między dwoma punktami na płaszczyźnie

W układzie współrzędnych odległość między punktami \( A(x_{1}, y_{1}) \) i \( B(x_{2}, y_{2}) \) obliczamy ze wzoru, który wynika z twierdzenia Pitagorasa:

\[ |AB| = \sqrt{(x_{2} – x_{1})^{2} + (y_{2} – y_{1})^{2}} \]

Różnica współrzędnych \( x \) to poziomy bok trójkąta prostokątnego, różnica współrzędnych \( y \) to pionowy bok, a odcinek \( AB \) jest przeciwprostokątną.

Przykład 12. Oblicz odległość punktów \( A(1, 2) \) i \( B(7, 10) \).

\[ |AB| = \sqrt{(7 – 1)^{2} + (10 – 2)^{2}} = \sqrt{36 + 64} = \sqrt{100} = 10 \]

Droga „na skróty”

Przykład 13. Turysta przeszedł \( 9 \) km na wschód, a potem \( 12 \) km na północ. Jak daleko jest w linii prostej od punktu startu?

Kierunki wschodni i północny są do siebie prostopadłe, więc:

\[ d = \sqrt{9^{2} + 12^{2}} = \sqrt{81 + 144} = \sqrt{225} = 15 \text{ km} \]

Zamiast przejść \( 21 \) km, można by pokonać odległość w linii prostej, czyli \( 15 \) km.

Najczęstsze błędy i jak ich uniknąć

  • Użycie wzoru w trójkącie nieprostokątnym. Wzór \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \) działa tylko wtedy, gdy trójkąt ma kąt prosty.
  • Pomylenie przeciwprostokątnej z przyprostokątną. Przeciwprostokątna jest zawsze naprzeciw kąta prostego i zawsze jest najdłuższa. To jej kwadrat stoi samotnie po jednej stronie równania.
  • Zapomnienie o pierwiastku. Po obliczeniu \( c^{2} = 100 \) musisz jeszcze wyciągnąć pierwiastek, żeby dostać \( c = 10 \).
  • Dodawanie zamiast odejmowania. Szukając przyprostokątnej, odejmujesz: \( b^{2} = c^{2} – a^{2} \).
  • Błędne „skracanie” kwadratów. Nie wolno pisać, że \( \sqrt{a^{2} + b^{2}} = a + b \). Na przykład \( \sqrt{3^{2} + 4^{2}} = 5 \), ale \( 3 + 4 = 7 \).
  • Mieszanie jednostek. Jeśli jeden bok jest w centymetrach, a drugi w metrach, najpierw zamień je na tę samą jednostkę.

Zadania do samodzielnego rozwiązania

Spróbuj rozwiązać każde zadanie najpierw samodzielnie, a dopiero potem rozwiń odpowiedź. Pamiętaj o rysunku i zapisaniu wzoru.

Zadanie 1

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości \( 9 \) cm i \( 12 \) cm. Oblicz długość przeciwprostokątnej.

Pokaż rozwiązanie

\( c^{2} = 9^{2} + 12^{2} = 81 + 144 = 225 \), czyli \( c = 15 \) cm.

Zadanie 2

Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość \( 17 \) cm, a jedna z przyprostokątnych \( 8 \) cm. Oblicz długość drugiej przyprostokątnej.

Pokaż rozwiązanie

\( b^{2} = 17^{2} – 8^{2} = 289 – 64 = 225 \), czyli \( b = 15 \) cm.

Zadanie 3

Boki prostokąta mają długości \( 20 \) cm i \( 21 \) cm. Oblicz długość jego przekątnej.

Pokaż rozwiązanie

\( d^{2} = 20^{2} + 21^{2} = 400 + 441 = 841 \), czyli \( d = 29 \) cm.

Zadanie 4

Sprawdź, czy trójkąt o bokach \( 9 \), \( 12 \), \( 16 \) jest prostokątny.

Pokaż rozwiązanie

Najdłuższy bok to \( 16 \). Obliczamy: \( 9^{2} + 12^{2} = 81 + 144 = 225 \), natomiast \( 16^{2} = 256 \). Ponieważ \( 225 \neq 256 \), trójkąt nie jest prostokątny.

Zadanie 5

Trójkąt równoramienny ma ramiona długości \( 10 \) cm i podstawę \( 12 \) cm. Oblicz jego wysokość oraz pole.

Pokaż rozwiązanie

Połowa podstawy to \( 6 \) cm. Mamy \( h^{2} = 10^{2} – 6^{2} = 100 – 36 = 64 \), czyli \( h = 8 \) cm. Pole: \( P = \frac{1}{2} \cdot 12 \cdot 8 = 48 \) cm\( ^{2} \).

Zadanie 6

Oblicz odległość punktów \( A(-1, -2) \) i \( B(4, 10) \).

Pokaż rozwiązanie

\( |AB| = \sqrt{(4 – (-1))^{2} + (10 – (-2))^{2}} = \sqrt{5^{2} + 12^{2}} = \sqrt{25 + 144} = \sqrt{169} = 13 \).

Zadanie 7

Przekątna kwadratu ma długość \( 10\sqrt{2} \) cm. Oblicz długość boku tego kwadratu.

Pokaż rozwiązanie

Ze wzoru \( d = a\sqrt{2} \) mamy \( a\sqrt{2} = 10\sqrt{2} \), czyli \( a = 10 \) cm.

Zadanie 8 (trudniejsze)

Przekątne rombu mają długości \( 10 \) cm i \( 24 \) cm. Oblicz długość boku rombu.

Pokaż rozwiązanie

Przekątne rombu przecinają się pod kątem prostym i dzielą się na połowy. Powstaje trójkąt prostokątny o przyprostokątnych \( 5 \) cm i \( 12 \) cm, a bok rombu jest jego przeciwprostokątną. Mamy \( a^{2} = 5^{2} + 12^{2} = 25 + 144 = 169 \), czyli \( a = 13 \) cm.

Podsumowanie

Najważniejsze informacje o twierdzeniu Pitagorasa:

  • Dotyczy trójkątów prostokątnych: mają one dwie przyprostokątne \( a \), \( b \) oraz najdłuższą przeciwprostokątną \( c \).
  • Wzór Pitagorasa to \( a^{2} + b^{2} = c^{2} \).
  • Przeciwprostokątną obliczasz ze wzoru \( c = \sqrt{a^{2} + b^{2}} \), a przyprostokątną ze wzoru \( a = \sqrt{c^{2} – b^{2}} \).
  • Twierdzenie odwrotne pozwala sprawdzić, czy trójkąt jest prostokątny. Porównujemy kwadrat najdłuższego boku z sumą kwadratów pozostałych.
  • Trójki pitagorejskie, takie jak \( 3, 4, 5 \) czy \( 5, 12, 13 \), dają trójkąty o całkowitych bokach.
  • Wzór stosujemy do przekątnych prostokąta i kwadratu, wysokości trójkątów równoramiennych i równobocznych, odległości punktów w układzie współrzędnych oraz w wielu zadaniach praktycznych.

Aby naprawdę opanować temat, rozwiąż kilka zadań bez zaglądania do rozwiązań. Za każdym razem zacznij od rysunku, zaznacz kąt prosty i oznacz przeciwprostokątną. Z czasem rozpoznawanie trójkątów prostokątnych w różnych figurach stanie się dla Ciebie naturalne.


Warto przeczytać