Latarni czy latarnii – poprawna forma i zasady pisowni

Co miesiąc w wyszukiwarce wpisywane jest kilkaset razy hasło „latarni czy latarnii”. W korespondencji służbowej, mailach od nauczycieli czy w postach w mediach społecznościowych forma z podwójnym „i” pojawia się zaskakująco często. Dla pojedynczej osoby kończy się to nie tylko czerwoną falą podkreśleń w edytorze, ale też pewnym wstydem – błąd jest prosty, a jednak uporczywy. W praktyce oznacza to, że spór o jedną literę potrafi zepsuć wrażenie z całego tekstu, także u osób dopiero uczących się polszczyzny jako języka obcego. Poniżej w prosty sposób wyjaśniono, która forma jest poprawna, skąd biorą się wątpliwości i jak raz na zawsze je zamknąć.

„Latarni” czy „latarnii” – która forma jest poprawna?

Na początek bez kręcenia:

Poprawna forma to wyłącznie „latarni”, a zapis „latarnii” jest błędny w każdym użyciu.

Dotyczy to wszystkich przypadków, w których pojawia się problem z tym słowem:

nie ma latarni (dopełniacz liczby pojedynczej),
przy latarni (miejscownik liczby pojedynczej),
o latarni (miejscownik),
nie ma żadnych latarni (dopełniacz liczby mnogiej).

W każdym z tych przypadków używa się formy z jednym „i”. Jeśli w tekście pojawi się „latarnii”, jest to prosty, szkolny błąd ortograficzny.

Zawsze: latarni. Nigdy: latarnii.

Dlaczego „latarnii” wydaje się poprawne?

Zapis „latarnii” nie wziął się znikąd. Jest efektem kilku naturalnych skojarzeń, które na pierwszy rzut oka wydają się logiczne.

Po pierwsze, w wymowie słyszalne jest wydłużenie głoski [i], szczególnie w szybszym mówieniu. Ucho podpowiada wtedy: skoro słychać długie „i”, to może trzeba je zdublować. To jednak pułapka – polska pisownia nie oznacza długości głoski przez podwajanie liter.

Po drugie, wielu osobom w pamięć wpadają wyrazy typu „linia – linii”, „mania – manii”, „fobia – fobii”. Skoro tam jest podwójne „i”, powstaje wrażenie, że podobnie powinno być w „latarni”. Tymczasem to zupełnie inny typ wyrazu i inny model odmiany.

Po trzecie, część uczących się polszczyzny (zwłaszcza obcokrajowców) próbuje tworzyć jedną „superregułę”: „kiedy słowo kończy się na -nia, w przypadkach zależnych będzie -nii”. Taka uniwersalna zasada po prostu nie istnieje.

Odmiana rzeczownika „latarnia” – jak to działa krok po kroku

„Latarnia” to zwykły, pospolity rzeczownik rodzaju żeńskiego, zakończony na -arnia. Podobnie odmieniają się m.in. „piekarnia”, „czytelnia” (tu inaczej zapis, ale podobny schemat), „drukarnia”. Warto rozłożyć „latarnię” na części, bo to ułatwia zapamiętanie pisowni.

Przypadki liczby pojedynczej

W liczbie pojedynczej odmiana wygląda następująco (bez tabelki, po prostu „jak się mówi”):

Mianownik: ta latarnia
Dopełniacz: nie ma latarni
Celownik: przyglądam się latarni
Biernik: widzę latarnię
Narzędnik: z latarnią
Miejscownik: przy / o latarni
Wołacz: o latarniu (używane rzadko)

Warto zwrócić uwagę: wszystkie formy z jednym „i”, tam gdzie ono w ogóle występuje. Nigdzie nie tworzy się „-nii”.

Liczba mnoga – więcej latarni, żadnej latarnii

W liczbie mnogiej wiele osób gubi się jeszcze łatwiej, bo do gry wchodzą końcówki -e i -i. Tutaj też wszystko jest jednak prostsze, niż wygląda:

Mianownik: te latarnie
Dopełniacz: nie ma żadnych latarni
Celownik: przyglądam się latarniom
Biernik: widzę latarnie
Narzędnik: z latarniami
Miejscownik: przy / o latarniach

Znów – w żadnym miejscu nie ma formy „latarnii”. Jeden raz „i” w środku, potem normalna końcówka fleksyjna: -e, -om, -ami, -ach.

Prosta reguła: -ni czy -nii? „Latarnia” kontra „linia”

Problem z „latarnią” dobrze widać, kiedy postawi się obok niej parę „linia – linii”. Tu właśnie pojawia się podwójne „i”, ale z zupełnie innego powodu niż się zwykle sądzi.

Dwa typy słów na „-nia”

W praktyce przydaje się rozróżnienie dwóch grup rzeczowników zakończonych na -nia / -nia (lub podobnych):

wyrazy typu latarnia, czytelnia, piekarnia, spowiednia,
wyrazy typu mania, linia, chemia, fobia.

W pierwszej grupie mamy zwykłe polskie rzeczowniki, które w odmianie zachowują się „normalnie”: temat wyrazu to „latarn-”, „piekarn-”, „czytelni-” itp., do którego dokleja się różne końcówki. W efekcie powstają formy: „nie ma latarni”, „w piekarni”, „o czytelni”. Jedno „i” wystarcza.

Druga grupa to wyrazy najczęściej pochodzenia obcego, gdzie w temacie wyrazu występuje już głoska [i]. Dlatego w odmianie pojawia się sekwencja dwóch „i” po sobie: temat + końcówka.

Dla porównania:

„linia” – temat: „lini-”, dopełniacz: „linii” (lini- + -i),
„fobia” – temat: „fobi-”, dopełniacz: „fobii” (fobi- + -i),
„mania” – temat: „mani-”, dopełniacz: „manii” (mani- + -i).

Stąd w tych wyrazach bierze się zapis z podwójnym „i”. To nie jest „widzimisię” ortografii, tylko logiczny efekt budowy wyrazu.

Jak to zastosować do „latarni”?

W „latarni” temat wyrazu kończy się na -arn-, a nie na -i. Formę „latarni” tworzy się tak:

latarn- + -i = latarni

Nie ma tu miejsca na drugie „i”, bo w samym temacie ono w ogóle nie występuje. Dlatego forma „latarnii” jest nieuzasadniona z punktu widzenia budowy wyrazu.

Dla uczących się polskiego (jako języka ojczystego lub obcego) praktyczna zasada jest taka:

jeśli w temacie wyrazu występuje „i” (linia, chemia, mania) – w odmianie pojawi się „ii”;
jeśli w temacie nie ma „i” (latarnia, piekarnia, czytelnia) – w odmianie będzie tylko jedno „i”.

Powiązanie z nauką języków obcych

Na pierwszy rzut oka spór „latarni czy latarnii” wygląda jak drobiazg gramatyczny z polskiego. W praktyce świetnie pokazuje jednak, jak działa świadome uczenie się języka – nie tylko ojczystego.

W wielu językach (np. angielskim, niemieckim, hiszpańskim) drobne różnice w zapisie też niosą skutki w odbiorze tekstu: „its” vs „it’s”, „than” vs „then”, „das” vs „dass”. Osoby, które uczą się języków obcych, szybciej zauważają, że:

warto patrzeć na budowę wyrazu, a nie tylko na „brzmi mi to dobrze”,
większość „dziwnych wyjątków” ma swoje źródło w pochodzeniu słowa lub w sposobie jego tworzenia,
jeden zapis warto sobie „przypiąć” do konkretnych wyrazów (np. zawsze „latarni”, zawsze „linii”).

Przy okazji nauki tak prostych rzeczy jak „latarni” utrwala się nawyk, który procentuje przy bardziej złożonej gramatyce – także w językach obcych. Zamiast zapamiętywać losowe listy, sensowniej jest rozumieć schemat i szukać kolejnych wyrazów, które się w niego wpisują.

Przykłady i krótkie ćwiczenie do samodzielnego sprawdzenia

Dobrym testem jest szybkie „przepisanie” kilku zdań i sprawdzenie, czy ręka automatycznie nie próbuje dodać drugiego „i”. Kilka przykładów do wykorzystania:

Spotkali się pod miejską latarnią.
W pobliżu nie było żadnej latarni.
Światło latarni odbijało się w kałużach.
Na ulicy brakowało latarni, było zupełnie ciemno.
Przy tej starej latarni zawsze robi się zdjęcia.

W każdym z tych zdań dałoby się mechanicznie wstawić „latarnii”. Wystarczy jeden świadomy „przebieg kontrolny” i raz zapamiętana reguła, żeby taka pomyłka przestała się pojawiać na stałe.

Podsumowanie: szybka ściąga do zapamiętania

Dla przejrzystości cała wiedza o „latarni” w kilku punktach:

Poprawna jest wyłącznie forma „latarni” – „latarnii” jest błędne.
„Latarni” występuje w kilku przypadkach: dopełniaczu, celowniku i miejscowniku (l.poj.), oraz dopełniaczu (l.mn.).
Podwójne „i” pojawia się w innych typach wyrazów: „linia – linii”, „mania – manii”, „chemia – chemii”.
Jeśli temat wyrazu nie kończy się na „i” (latarn-, piekarn-), w odmianie będzie zawsze pojedyncze „i”.
Świadome patrzenie na budowę słowa jest bardziej skuteczne niż „zgadywanie na ucho” – i przydaje się przy nauce każdego języka.

Raz opanowana „latarnia” zwykle „ciągnie za sobą” inne podobne wyrazy. Po kilku takich przykładach ręka sama odmawia wpisania „latarnii” – i o to chodzi.