Epoki literackie – podział i charakterystyka

Czy wiesz, że podział na epoki literackie powstał dopiero w XIX wieku i wciąż jest modyfikowany? W podręcznikach wygląda na oczywisty i sztywny, a tymczasem granice między epokami są miękkie, pełne wyjątków i sporów. Ma to konkretną konsekwencję: jeśli epoki traktuje się jak sztywne szufladki, łatwo pogubić się w motywach, stylach i autorach. Znacznie lepiej potraktować je jak mapę orientacyjną – uproszczenie, które pomaga rozumieć teksty, a nie jak tabelkę do wkuwania na pamięć.

Jak dzieli się epoki literackie?

W polskiej szkole obowiązuje dość utrwalony schemat podziału. Dotyczy on głównie literatury europejskiej i polskiej, a nie całej literatury świata. W praktyce pracuje się z trzema poziomami porządkowania:

• duże okresy historyczne (starożytność, średniowiecze, nowożytność, współczesność),
• konkretne epoki (np. renesans, romantyzm),
• nurty i kierunki (np. realizm, symbolizm), które przenikają przez kilka epok.

Typowy szkolny podział epok w literaturze polskiej wygląda tak:

1. Starożytność (antyk)
2. Średniowiecze
3. Renesans
4. Barok
5. Oświecenie
6. Romantyzm
7. Pozytywizm
8. Młoda Polska (modernizm)
9. Dwudziestolecie międzywojenne
10. Literatura wojenna i okupacyjna
11. Literatura po 1945 roku (w tym PRL)
12. Literatura najnowsza / po 1989 roku

Warto zauważyć, że początek i koniec wielu z tych okresów jest umowny. Romantyzm w Europie zaczyna się wcześniej niż w Polsce, a literatura najnowsza nie ma „oficjalnej” daty granicznej. W nauce używa się też innych podziałów, ale na potrzeby szkoły i matury powyższa lista w zupełności wystarcza.

Najpraktyczniejsze podejście: do każdej epoki kojarzyć od razu 3 elementy – światopogląd, styl i 2–3 kluczowych autorów. Bez tego podział na epoki jest pustą tabelką dat.

Antyk i średniowiecze – fundamenty europejskiej literatury

Antyk (starożytność) to przede wszystkim kultura grecko-rzymska. W praktyce sprowadza się do kilku filarów: mitologia, tragedia i komedia, epos, początki historiografii i filozofii. Z literatury wystarczy kojarzyć takich twórców jak Homer (eposy „Iliada”, „Odyseja”), Sofokles („Antygona”), Wergiliusz („Eneida”), a także teksty biblijne, które do dziś stanowią jeden z głównych kodów kulturowych Europy.

Średniowiecze to zupełnie inny sposób myślenia: świat podporządkowany Bogu, hierarchiczny, z silnym podziałem na to, co ziemskie i wieczne. Dominują trzy wzorce osobowe: święty, rycerz, władca. W literaturze polskiej wystarczy rozpoznawać teksty takie jak „Bogurodzica”, „Kronika polska” Galla Anonima, „Legenda o św. Aleksym” czy „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Charakterystyczne są anonimowość autorów, dydaktyzm i symboliczne myślenie.

Renesans, barok i oświecenie – od człowieka do rozumu

Renesans – powrót do człowieka i antyku

Renesans (odrodzenie) to zwrot ku człowiekowi i fascynacja antykiem. Człowiek jest postrzegany jako istota rozumna, zdolna do harmonijnego życia, łączenia wiary z rozumem i czerpania radości ze świata. Stąd popularne hasła typu humanizm, antropocentryzm, carpe diem.

Styl renesansowy cenił umiar, prostotę, jasność. Teksty są zwykle przejrzyste, argumentacja uporządkowana, a forma podporządkowana treści. W literaturze polskiej najważniejszym twórcą jest bezdyskusyjnie Jan Kochanowski („Treny”, „Fraszki”, „Pieśni”), który praktycznie całą epokę potrafi „streszczać” w swoich utworach.

Renesans to też rozwój literatury w językach narodowych, co oznacza, że autorzy coraz częściej rezygnują z łaciny. W Polsce przekłada się to na gwałtowny rozwój polszczyzny literackiej i pierwsze świadomie kształtowane style.

Barok – niepokój, przesada, kontrast

Barok bywa pamiętany głównie jako „epoka ozdobników” i skomplikowanych środków stylistycznych. Rzeczywiście, widać tu fascynację kontrastem, paradoksem, grą słów, ale u podstaw leży coś więcej: niepokój egzystencjalny, poczucie kruchości życia, lęk przed śmiercią. Stąd popularne motywy vanitas (marność), przemijania, rozdarcia między ciałem a duszą.

W poezji polskiej charakterystyczni są Mikołaj Sęp Szarzyński (niepokój religijny), Jan Andrzej Morsztyn (konceptyzm, gra miłosna), a także ksiądz Piotr Skarga z „Kazaniami sejmowymi”. Teksty barokowe często wymagają wolniejszego czytania, bo sens bywa ukryty w rozbudowanych metaforach.

Warto patrzeć na barok jako reakcję na renesansową harmonię. Tam, gdzie renesans stawiał na porządek i równowagę, barok rozbija spójny obraz świata, pokazując jego sprzeczności. To bardzo dobre tło dla zrozumienia takich utworów jak „Sonety krymskie” Mickiewicza, które czerpią z barokowej wrażliwości.

Oświecenie – kult rozumu i program naprawy świata

Oświecenie przesuwa punkt ciężkości na rozum, doświadczenie, edukację. Dominują postawy racjonalistyczne, wiara w postęp i możliwość naprawy społeczeństwa przez reformy. Literatura często pełni funkcję dydaktyczną i publicystyczną.

Styl jest zwykle jasny, klarowny, uporządkowany. Często łączy się formę z celem praktycznym: bajka ma czegoś uczyć, satyra ma wyśmiewać wady, poemat heroikomiczny ma demaskować pozorność patosu. W Polsce wystarczy dobrze kojarzyć nazwiska Ignacy Krasicki („Bajki”, „Monachomachia”), Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic oraz kontekst reform i upadku Rzeczypospolitej.

Oświecenie to epoka, którą bardzo łatwo czyta się przez pryzmat „programów”: program reform, program edukacyjny, program moralny. Dla ucznia i maturzysty to wygodne, bo pozwala uporządkować materiał według zagadnień, a nie tylko nazwisk.

Romantyzm i pozytywizm – bunt i praca u podstaw

Romantyzm – uczucie, bunt, jednostka wyjątkowa

Romantyzm to gwałtowna zmiana optyki: na pierwszy plan wychodzi uczucie, wyobraźnia, indywidualizm. Świat odbiera się subiektywnie, a rozum przestaje być jedynym kryterium prawdy. Zainteresowanie budzą tajemnice, ludowość, folklor, natura, a także ciemne rejony psychiki.

W Polsce romantyzm ściśle łączy się z niewolą narodową. Pojawia się figura wieszcza i poety-proroka, a także mit mesjanizmu narodowego („Polska Chrystusem narodów”). Romantyczny bohater jest zwykle jednostką wyjątkową, często tragiczną, wyprzedzającą swoje czasy. Warto kojarzyć przynajmniej trzy filary: Mickiewicz („Dziady”, „Pan Tadeusz”), Słowacki, Krasiński.

Styl romantyczny jest dynamiczny, pełen kontrastów, często łączy różne porządki (realny z fantastycznym, historyczny z metafizycznym). Dla czytelnika może to być mieszanka fascynująca, ale i chaotyczna – stąd ważne jest łapanie głównych motywów, a nie tylko śledzenie fabuły.

Pozytywizm – od idei do praktyki

Pozytywizm pojawia się po upadku powstania styczniowego i jest w dużej mierze reakcją na romantyczny idealizm. Zamiast mesjanizmu i bohaterskiej śmierci – praca u podstaw, praca organiczna, rozwój edukacji, gospodarki, troska o zaniedbane warstwy społeczne. W literaturze oznacza to zainteresowanie codziennością, „zwykłymi” ludźmi, problemami społecznymi.

Dominuje realizm: opisy szczegółowe, wiarygodna psychologia postaci, dbałość o tło społeczne i historyczne. W polskiej literaturze kojarzy się przede wszystkim Elizę Orzeszkową („Nad Niemnem”), Henryka Sienkiewicza (choć częściowo wykracza poza pozytywizm), Bolesława Prusa („Lalka” jako modelowa powieść realistyczna).

Pozytywizm bywa nazywany „nudnym” przez osoby przyzwyczajone do romantycznych uniesień, ale z punktu widzenia analizy literackiej jest bardzo wdzięczny: motywacje postaci, struktury społeczne i konflikty są pokazane klarownie, co ułatwia wyciąganie wniosków.

Młoda Polska i dwudziestolecie – nowoczesność wchodzi do literatury

Młoda Polska (modernizm) to epoka niejednorodna: z jednej strony dekadentyzm, poczucie schyłku, znużenie cywilizacją, z drugiej – fascynacja sztuką, symbolizmem, muzycznością języka. Pojawiają się hasła typu sztuka dla sztuki, a twórca bywa postrzegany jako jednostka stojąca ponad przeciętnością.

W poezji wykorzystuje się symbol, nastrojowość, impresję. Wystarczy przypomnieć utwory Kazimierza Przerwy-Tetmajera („Koniec wieku XIX”) czy Jana Kasprowicza. W prozie pojawia się silne zainteresowanie psychologią („Ludzie bezdomni” Żeromskiego), rozczarowaniem cywilizacją, problemami moralnymi intelektualistów.

Dwudziestolecie międzywojenne to z kolei eksplozja form, stylów i eksperymentów. Działa jednocześnie kilka nurtów: skamandryci (poezja codzienności), awangarda (eksperyment formalny), kontynuatorzy realizmu. W literaturze polskiej bardzo ważne są powieści Witolda Gombrowicza („Ferdydurke”), Bruno Schulz oraz poezja np. Juliana Tuwima. To okres, w którym literatura staje się świadoma własnych środków i zaczyna się nimi bawić.

Literatura po 1945 roku – wojna, system, wolność

Po II wojnie światowej literatura nie może uciec od doświadczenia Zagłady, obozów, traumy. Pojawiają się utwory związane bezpośrednio z wojną („Medaliony” Zofii Nałkowskiej, „Opowiadania” Tadeusza Borowskiego), ale też teksty, które badają konsekwencje wojny w dłuższej perspektywie.

W okresie PRL literatura funkcjonuje w cieniu cenzury. Mówi się o literaturze oficjalnej (drukowanej w kraju) i drugim obiegu lub emigracji. Twórcy tacy jak Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, Witold Gombrowicz przez długi czas krążą poza oficjalnym obiegiem.

Po 1989 roku literatura zyskuje pełną wolność tematyczną i formalną. Znika centralne „wielkie doświadczenie” (typu wojna czy system), a pojawia się wielość tematów: transformacja ustrojowa, codzienność, tożsamość, pamięć, lokalność. Dla osoby uczącej się ważne jest raczej rozpoznanie współczesnych problemów i strategii narracyjnych niż sztywne nazywanie „epoki”.

Jak skutecznie ogarnąć epoki literackie?

Podział na epoki staje się użyteczny dopiero wtedy, gdy łączy się go z konkretnymi umiejętnościami: rozpoznawaniem motywów, kontekstów i stylów. Dobrze sprawdza się prosta metoda „trzech skojarzeń” dla każdej epoki:

• jedno hasło światopoglądowe (np. „uczucie” przy romantyzmie),
• jedno hasło stylistyczne (np. „realizm” przy pozytywizmie),
• dwóch–trzech autorów z tytułami.

Warto też pamiętać, że literaturę lepiej czytać „w poprzek” epok niż tylko „po kolei”. Np. motyw śmierci, czy buntu wygląda inaczej w średniowieczu, romantyzmie i literaturze współczesnej – porównanie tych ujęć daje więcej niż suche daty.

Epoki literackie nie są więc zamkniętymi pudełkami, lecz wygodnym skrótem myślowym. Kiedy zna się ich podstawowe założenia, łatwiej uchwycić, po co dany tekst został napisany i z jakiej wrażliwości wyrasta – a to jest już bezpośrednio przydatne przy każdej analizie i interpretacji, nie tylko na lekcjach języka polskiego.