Zemsta - streszczenie i omówienie utworu

Na pierwszy rzut oka „Zemsta” Aleksandra Fredry wydaje się prostą komedią o kłócących się sąsiadach. Szybko jednak pojawia się podejrzenie, że pod warstwą żartów kryje się porządna dawka wiedzy o polskiej szlachcie, jej przywarach i śmiesznostkach. Lektura dramatu oraz praca z bohaterami, językiem i komizmem potwierdzają to przypuszczenie — tekst działa jednocześnie jako zabawna historia i dość ostra satyra. W praktyce oznacza to, że dobre streszczenie połączone z omówieniem motywów i postaci pozwala bezboleśnie ogarnąć tę lekturę przed kartkówką, rozprawką czy egzaminem. Poniżej uporządkowanie najważniejszych informacji: od fabuły, przez charakterystykę bohaterów, po typowe szkolne zagadnienia.

Krótka charakterystyka „Zemsty”

„Zemsta” to komedia napisana w XIX wieku, ale osadzona w realiach dawnej Polski szlacheckiej. Akcja rozgrywa się w starym, podzielonym na dwie części zamku, którego mieszkańcy toczą ze sobą niekończący się spór.

Najważniejsze elementy, które warto mieć w głowie od początku:

gatunek: komedia (dramat napisany wierszem, z przewagą tonacji humorystycznej),
bohaterowie: głównie szlachta — Cześnik Raptusiewicz, Rejent Milczek, Klara, Wacław, Papkin,
motyw przewodni: konflikt sąsiedzki i tytułowa zemsta, która ostatecznie prowadzi do zgody,
miejsce akcji: stary zamek, podzielony murem między dwie rodziny,
czas akcji: nieokreślony dokładnie, ale odpowiada realiom dawnej Polski szlacheckiej (przedrozbiorowej).

Ta podstawowa rama pomaga później sensownie porządkować streszczenie i omówienie motywów.

Streszczenie „Zemsty” akt po akcie

Akt I – konflikt o mur i pierwsze intrygi

Na początku dramatu czytelnik zostaje wrzucony w środek konfliktu. Zamek jest podzielony między dwóch sąsiadów: Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka. Cześnik jest porywczy, głośny, nerwowy. Rejent – cichy, pozornie pokorny, nieustannie wypowiadający religijne formułki, ale w rzeczywistości bardzo przebiegły.

Kością niezgody staje się mur graniczny, który wymaga naprawy. Rejent wysyła swoich robotników, by go odbudowali po swojemu, co wywołuje furię Cześnika. Mur symbolicznie dzieli nie tylko zamek, ale też świat obu bohaterów.

W tym samym czasie Cześnik planuje się ożenić. Na cel bierze Podstolinę, wdowę, która wydaje się bogata i wpływowa. Ma to być małżeństwo z rozsądku, raczej z myślą o majątku niż o uczuciach. Do pośredniczenia w zalotach Cześnik wybiera Papkina, barwną postać przechwalającego się szlachcica, który roztacza wokół siebie legendę nieustraszonego rycerza.

W akcie I pojawia się też wątek miłosny: Klara, wychowanka Cześnika, jest zakochana w Wacławie. Problem w tym, że Wacław to syn Rejenta — czyli przedstawiciel „wrogiej” strony sporu.

Akt II – plany małżeńskie i ujawnienie tajemnicy

Drugi akt rozwija przede wszystkim dwa wątki: potęgowanie konfliktu między sąsiadami i komplikowanie spraw sercowych. Papkin udaje się do Podstoliny z misją matrymonialną w imieniu Cześnika. Przy okazji nie może się powstrzymać od przechwałek i opowieści o rzekomych bohaterskich czynach.

Podstolina, sprytna i praktyczna, szybko orientuje się, że ma do czynienia z błaznem, ale jednocześnie interesuje ją propozycja małżeństwa — Cześnik wydaje się rozsądną partią. Jednak wkrótce na scenie pojawia się Wacław i między nim a Podstoliną wychodzi na jaw dawna znajomość. Okazuje się, że Wacław był kiedyś jej adoratorem.

Co więcej, Podstolina zaczyna skłaniać się ku temu, by zaręczyć się właśnie z Wacławem, zachwycona jego urodą i ogładą. To oczywiście stawia pod znakiem zapytania plany Cześnika i dodatkowo komplikuje sytuację Klary, która kocha Wacława.

W tle Rejent i Cześnik dalej toczą spór o mur. Rejent wystawia jakieś dokumenty, szykuje pozwy, Cześnik planuje bardziej siłowe rozwiązania. Atmosfera jest coraz bardziej napięta, choć cały czas obraca się w komediowym tonie.

Akt III – narastanie konfliktu i fałszywe zaręczyny

W trzecim akcie sytuacja zaczyna przypominać komedię pomyłek. Cześnik, przekonany o lojalności Podstoliny, działa dalej w przeświadczeniu, że wkrótce zostanie jej mężem. Jednocześnie stara się dopiec Rejentowi, planując sposoby na ośmieszenie i upokorzenie sąsiada.

Wacław i Klara próbują ratować swoją miłość. Wiedzą, że otwarte przyznanie się do uczuć wywoła skandal, bo Cześnik i Rejent nienawidzą się na tyle, że nie zgodziliby się na ślub swoich dzieci. Młodzi decydują się więc na potajemne spotkania i rozmowy za plecami opiekunów.

Rejent w tym czasie prowadzi własną grę. Chce zapewnić synowi korzystne małżeństwo, najlepiej z bogatą Podstoliną. Snuje plany prawne, szykuje dokumenty i kontrakty. Jego pozorna pobożność kontrastuje z chłodną kalkulacją w sprawach majątkowych.

W akcie III wszystko zmierza w stronę wielkiego zderzenia interesów: uczuciowych i finansowych. Sytuacja dojrzewa do tego, by jedna ze stron poczuła się naprawdę oszukana i zapragnęła tytułowej zemsty.

Akt IV – zemsta, ślub i pojednanie

W ostatnim akcie wszystkie wątki splatają się w klasyczne komediowe rozwiązanie. Prawdziwą zemstę na Rejencie przygotowuje Cześnik, choć paradoksalnie kończy się ona szczęśliwie dla wszystkich.

Cześnik, chcąc dopiec sąsiadowi, zgadza się na ślub Wacława z Klarą, ale planuje to zrobić z zaskoczenia. Zamysł jest taki: skoro młodzi wezmą ślub, Rejent będzie musiał pogodzić się z faktem, że jego syn ożenił się wbrew jego interesom, i w ten sposób zostanie ugodzony w dumę oraz majątkowe kalkulacje.

Dochodzi do potajemnego ślubu, a kiedy wszystko wychodzi na jaw, Rejent początkowo reaguje oburzeniem. Jednak w obliczu dokonanego faktu i pod wpływem ogólnego nacisku otoczenia zgadza się na małżeństwo. Konflikt między sąsiadami praktycznie traci sens.

Co więcej, okazuje się, że sprawy majątkowe wcale nie wyglądają tak źle. Podstolina, która w międzyczasie zmieniła plany, nie jest już jedyną szansą na poprawę sytuacji finansowej którejkolwiek ze stron. Ostatecznie spór ustępuje miejsca zgodzie, a tytułowa zemsta prowadzi do happy endu, charakterystycznego dla komedii.

Bohaterowie – kto tu naprawdę jest śmieszny, a kto groźny

Postaci w „Zemście” są wyraziste i mocno przerysowane. Warto zobaczyć w nich nie tylko indywidualne charaktery, ale też typy szlachty, które Fredro celowo wyolbrzymia, by uzyskać efekt komiczny.

Cześnik Raptusiewicz – porywczy, gwałtowny, skory do awantur. Działa impulsywnie, zanim pomyśli. Reprezentuje typ szlachcica „z szablą w ręku”, żyjącego według zasady: „Najpierw bij, potem rozmawiaj”.
Rejent Milczek – jego przeciwieństwo. Cichy, powściągliwy, wiecznie udający pokorę i pobożność. W rzeczywistości zimny kalkulator, który wszystko załatwia papierami, pozwami i sztuczkami prawnymi.
Papkin – jedna z najbardziej zapamiętywanych postaci. Tchórzliwy samochwała, udający bohatera. Jego opowieści o własnej odwadze są całkowicie oderwane od rzeczywistości, ale brzmią tak barwnie, że otoczenie czasem im na chwilę ulega.
Klara i Wacław – para zakochanych, jakby wyjęta z klasycznego schematu „Romea i Julii”, tylko w wersji komediowej. Uczuciowi, szczerzy, ale funkcjonują w świecie stworzonym przez konflikty dorosłych.
Podstolina – wdowa zainteresowana przede wszystkim własnym komfortem i majątkiem. Umie zręcznie zmieniać front, jeśli tylko widzi w tym korzyść dla siebie.

„Zemsta” pokazuje dwa oblicza szlachty: hałaśliwe, rubaszne (Cześnik, Papkin) oraz ciche, „pobożne”, ale zakulisowo bezwzględne (Rejent) – oba równie kompromitujące.

Komizm w „Zemście” – z czego dokładnie śmieje się Fredro

Bez rozumienia komizmu trudno sensownie „czytać” ten tekst. Żarty nie są tu tylko dodatkiem; one niosą treść. W „Zemście” pojawia się kilka rodzajów komizmu, które warto kojarzyć choćby na potrzeby szkoły.

Komizm postaci – wynika z charakterów. Papkin jest śmieszny, bo próbuje udawać bohatera, a w sytuacjach kryzysowych trzęsie się ze strachu. Cześnik jest karykaturą porywczego szlachcica, który wszystko chce rozwiązać krzykiem i groźbą.
Komizm sytuacyjny – np. kiedy Wacław jednocześnie ma być narzeczonym Podstoliny i ukochanym Klary, albo gdy Cześnik planuje zemstę, która ostatecznie kończy się zgodą i ślubem.
Komizm słowny – charakterystyczne powiedzonka, przesadzone przysięgi Papkina, kontrast między pokornymi słówkami Rejenta a jego prawdziwymi zamiarami. Warto zwrócić uwagę na barwny, żywy język bohaterów.

Śmiech u Fredry nie jest „dla śmiechu”. Komizm obnaża głupotę, małostkowość, śmieszne aspiracje. Czytelnik ma się śmiać, ale jednocześnie widzieć, jak bardzo destrukcyjne są te cechy w życiu społecznym.

Najważniejsze motywy i problemy utworu

Motyw zemsty i konfliktu sąsiedzkiego

Tytułowa zemsta nie jest krwawym odwetem, ale serią drobnych gierek, prowokacji i intryg. Konflikt między Cześnikiem a Rejentem jest w gruncie rzeczy niewspółmierny do swoich przyczyn: zaczyna się od muru, granicy i drobiazgów majątkowych.

Obaj bohaterowie podsycają spór, bo żywią do siebie osobistą niechęć. Cześnik nienawidzi stylu działania Rejenta — uważa go za fałszywego i podstępnego. Rejent natomiast patrzy na Cześnika jak na prymitywnego awanturnika. Nikt nie próbuje naprawdę rozwiązać problemu spokojnie.

Fredro pokazuje, jak z błahych spraw potrafi urosnąć wielki konflikt, jeśli sterują nim duma, urażona ambicja i chęć pokazania przewagi. Zamek staje się miniaturą społeczeństwa, w którym każdy musi postawić na swoim, nawet kosztem zdrowego rozsądku.

Zemsta Cześnika, polegająca na wykorzystaniu małżeństwa Wacława i Klary przeciwko Rejentowi, jest zwieńczeniem tej logiki. Ostatecznie jednak ten akt agresji paradoksalnie prowadzi do zgody i zakończenia konfliktu. Fredro sugeruje, że spory szlacheckie są nie tylko śmieszne, ale też ostatecznie bezsensowne.

Motyw miłości i małżeństwa

W tle konfliktu rozgrywają się sprawy uczuciowe, które też mają wymiar satyryczny. Miłość młodych — Wacława i Klary — jest szczera, ale musi się zmierzyć z kalkulacjami dorosłych. Dla Cześnika i Rejenta małżeństwo to przede wszystkim narzędzie do:

zabezpieczenia majątku,
zawarcia korzystnych układów,
podniesienia prestiżu.

W tym sensie „Zemsta” zderza małżeństwo z miłości z małżeństwem „z rozsądku” (a raczej z wyrachowania). Związek proponowany przez Cześnika z Podstoliną jest pozbawiony uczucia, za to pełen rachunków i nadziei na korzyści.

Podstolina sama traktuje małżeństwo jak inwestycję. Bez oporów zmienia plany, kiedy widzi bardziej obiecującego partnera. Fredro z lekką ironią pokazuje, jak łatwo ludzie gotowi są dopasować „uczucia” do portfela i tytułu.

Na tym tle miłość Klary i Wacława wypada uczciwiej. Choć dramat nie zamienia się przez to w romans, ten wątek równoważy intrygi i podkreśla, że nawet w świecie interesów i konfliktów jest miejsce na szczere uczucie.

„Zemsta” jako lektura szkolna – co zwykle bywa na sprawdzianach

Przy pracy z tą lekturą szkoła najczęściej skupia się na kilku powtarzających się zagadnieniach. Warto mieć je w jednym miejscu, bo przewijają się w kartkówkach, wypracowaniach i na egzaminach.

Charakterystyka bohaterów – zwłaszcza Cześnika, Rejenta i Papkina. Liczy się umiejętność wskazania cech i poparcia ich przykładem z tekstu.
Rodzaje komizmu – słowny, sytuacyjny, postaci. Dobrze umieć nazwać i pokazać na konkretnych scenach.
Motyw zemsty – co napędza konflikt, na czym polega zemsta i jakie są skutki.
Obraz szlachty – jako grupy skonfliktowanej, śmiesznej w swojej pysze i przywiązaniu do formy, a jednocześnie mającej duży wpływ na rzeczywistość.
Porównanie z innymi tekstami – np. z „Panem Tadeuszem” (też szlachta, też spory sąsiedzkie, ale inny ton i cel).

Znając streszczenie aktu po akcie i rozumiejąc powyższe motywy, łatwiej potem budować sensowne odpowiedzi w formie dłuższych wypowiedzi pisemnych.

Podsumowanie – co tak naprawdę zostaje po lekturze „Zemsty”

„Zemsta” pozostaje komedią, którą da się czytać z przyjemnością nawet dziś, jeśli tylko podejdzie się do niej nie jak do „martwej” klasyki, ale jak do inteligentnej satyry. Pod warstwą żartów kryje się dość gorzki obraz świata, w którym drobne urazy urastają do wielkich wojen, a słowo „honor” często służy do przykrycia zwykłego uporu i małości.

Jednocześnie tekst oferuje coś w rodzaju lekcji: konflikty budowane latami da się przerwać jednym rozsądnym krokiem, nawet jeśli wychodzi on początkowo z chęci odwetu. Śmiech nad bohaterami „Zemsty” jest w gruncie rzeczy śmiechem nad przywarami, które wciąż łatwo odnaleźć we współczesnych sporach. Dlatego ta szkolna lektura nie jest tylko obowiązkiem, ale może być też dość złośliwym, a przy tym trafnym komentarzem do ludzkich zachowań.